Fari i Aleksandrisë

Në Odise, Homeri flet për një νῆσος, një ishull, përballë bregut të Egjiptit, me një port të mirë. Emri i tij është Φάρος. Homeri thotë se një anijeje i duhej një ditë e tërë për të arritur atje. Shumë shekuj më vonë, në vitin 331 p.e.s., Aleksandri i Madh themeloi në atë breg një qytet të ri: Aleksandrinë.

Gjeografi Straboni e vizitoi Aleksandrinë në shekullin I p.e.s. Ai e përshkruan Farosin si një νησίον, një ishull të vogël e të gjatë, afër fare me stereun. Një digë e gjatë, Heptastadioni, një rrugë mbi ujë, e lidhte me bregun. Midis ishullit dhe bregut ndodhej λιμήν i madh, porti.

Këtu vinin shumë anije, por hyrja ishte e rrezikshme. Straboni shpjegon pse: bregu nga të dyja anët është i ulët dhe pa porte, dhe ka shkëmbinj e ujëra të cekëta. Në det të hapur, detarëve u duhej një shenjë e lartë dhe e ndritshme për të gjetur hyrjen.

Ptolemeu I, një nga gjeneralët e Aleksandrit dhe më vonë mbret i Egjiptit, filloi të planifikonte një kullë të madhe në skajin lindor të ishullit. I biri, Ptolemeu II, e përfundoi rreth vitit 280 p.e.s. Straboni e quan πύργος, kullë, prej guri të bardhë, të ndërtuar mrekullisht, me shumë kate. Ai shton se kishte të njëjtin emër me ishullin.

Askush nuk e di lartësinë e saktë të saj. Vlerësimet e sotme shkojnë nga rreth 100 deri në 140 metra. Monedha të kohës romake dhe shkrimtarë arabë të mëvonshëm tregojnë tri pjesë: një bazë katërkëndëshe, një mes me tetë anë dhe një majë të rrumbullakët, por përshkrimet e vjetra nuk përputhen gjithmonë. Sot ajo llogaritet ndër Shtatë mrekullitë e botës antike.

Plini, një shkrimtar romak, thotë se arkitekti ishte Sostrati i Knidit dhe se mbreti e lejoi të vinte emrin e tij në kullë. Disa historianë mendojnë se Sostrati e pagoi dhe nuk e projektoi. Lukiani, që shkruante në greqisht, tregon një histori tjetër: Sostrati e gdhendi emrin në gur, e mbuloi me suva dhe mbi suva shkroi emrin e mbretit. Kur suvaja ra, u dukën fjalët e tij: θεοῖς σωτῆρσιν, “perëndive shpëtimtare”, për ata që lundrojnë. Një σωτήρ është një shpëtimtar.

Për çfarë shërbente kulla? Plini, që shkruante në shekullin I të erës sonë, thotë se natën tregonte zjarre, për të paralajmëruar çdo πλοῖον, çdo anije, për ujërat e cekëta dhe për të shënuar hyrjen e portit. Ai kishte një shqetësim: nga larg, një zjarr që digjet pa pushim mund të duket si yll. Lukiani shton se drita e saj i mbante detarët larg një pjese shumë të rrezikshme të bregut.

Fjala e lashtë për zjarrin është πῦρ. Sot grekët thonë φωτιά në të folurit e përditshëm, por πυρ ekziston ende në greqishten zyrtare, dhe e dëgjon brenda fjalës πυροσβέστης, zjarrfikës.

Disa gjëra mbeten të panjohura. Historianët diskutojnë nëse digjej zjarr që në fillim, megjithëse poeti Posidip, që jetoi në ato vite, flet tashmë për një zjarr të madh që digjej gjithë natën në majë. Ndoshta digjej vaj, sepse druri ishte i pakët. Shkrimtarë arabë të mëvonshëm përshkruajnë një pasqyrë të madhe, por askush nuk mund të provojë se ka ekzistuar. Plini na thotë gjithashtu se në kohën e tij zjarre të tilla digjeshin edhe në porte të tjera, si në Ostia dhe Ravena, në Itali. Ideja ishte përhapur.

Fari qëndroi në këmbë më shumë se 1500 vjet. Një σεισμός, një tërmet, mund ta tundë keq një kullë të lartë, dhe Aleksandria pati shumë. Tërmete të forta janë shënuar në vitin 796, në vitet 950, si dhe më 1303 dhe 1323. Kulla u riparua disa herë, por po dobësohej.

Udhëtari Ibn Batuta shkoi atje dy herë. Më 1326 mund të arrinte ende te dera e katit të parë. Më 1349 ishte aq e rrënuar sa nuk mundi as të hynte, as të ngjitej te dera. Më 1477, sulltan Kajtbei filloi të ndërtonte në të njëjtin vend një kala, me gurë të kullës së vjetër. Kalaja qëndron atje edhe sot.

Që rreth vitit 1960, zhytësit filluan të studionin mbetjet në det. Më 1994, arkeologu francez Jean-Yves Empereur dhe ekipi i tij filluan gërmimet nën ujë. Tani kanë regjistruar më shumë se 5000 blloqe nga fari dhe nga ndërtesa aty pranë, dhe disa peshojnë deri në 60 tonë. Gjetën edhe statuja gjigante, dhe Empereur beson se ato paraqesin mbretin Ptolemeu.