Η Κοινή της Καινής Διαθήκης και τα νέα ελληνικά

Η λέξη κοινή σημαίνει αυτό που ανήκει σε όλους. Οι αρχαίοι γραμματικοί έλεγαν ἡ κοινή τα συνηθισμένα ελληνικά, σε αντίθεση με τις τοπικές διαλέκτους. Στα κλασικά χρόνια, κάθε ελληνική περιοχή χρησιμοποιούσε τη δική της διάλεκτο, ακόμη και στις επίσημες υποθέσεις. Η Κοινή έγινε μια μορφή ελληνικών που ξεπερνούσε κατά πολύ τα όρια μιας περιοχής.

Όλα ξεκίνησαν από την Αθήνα. Τον 4ο αιώνα π.Χ. η αττική, η διάλεκτος της Αθήνας, χρησιμοποιούνταν ευρέως έξω από την πόλη. Ο Φίλιππος Β΄ της Μακεδονίας την υιοθέτησε για τη διπλωματία και τη διοίκηση. Οι κατακτήσεις του γιου του, του Αλεξάνδρου, την έφεραν στην Αίγυπτο, στη Συρία, στη Μικρά Ασία και στη Μεσοποταμία. Καθώς απλωνόταν, άλλαζε και απλοποιούνταν. Η αττική έλεγε θάλαττα, ενώ η Κοινή χρησιμοποιούσε τη μορφή θάλασσα, γνωστή από την ιωνική, που είναι και σήμερα η ελληνική λέξη.

Οι χρονολογίες της Κοινής διαφέρουν από βιβλίο σε βιβλίο: περίπου από τα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ. ως τον 5ο ή τον 6ο αιώνα μ.Χ.

Η Καινή Διαθήκη γράφτηκε στην Κοινή. Οι μελετητές διαφωνούν για τη χρονολόγηση κάθε βιβλίου, αλλά τα πιο παλιά, οι επιστολές του Παύλου, τοποθετούνται συνήθως γύρω στο 50–60 μ.Χ. και τα περισσότερα άλλα στις επόμενες δεκαετίες. Η Μετάφραση των Εβδομήκοντα, η ελληνική μετάφραση της εβραϊκής Βίβλου, είναι επίσης σημαντικό κείμενο της Κοινής.

Μερικές βασικές λέξεις της Καινής Διαθήκης χρησιμοποιούνται ακόμη καθημερινά, με νέα ή στενότερη σημασία:

• ἐκκλησία (Κατά Ματθαίον 16:18): ήταν η συνέλευση των πολιτών στην κλασική Αθήνα. Η χριστιανική σημασία είναι ελληνιστική, και σήμερα εκκλησία είναι ο ναός.
• εὐαγγέλιον (Κατά Μάρκον 1:1): στην αρχή σήμαινε την αμοιβή για καλά νέα και έπειτα τα ίδια τα καλά νέα. Σήμερα, ευαγγέλιο είναι το βιβλίο του Ευαγγελίου.
• ἀγάπη (Α΄ Προς Κορινθίους 13:13): το Λεξικό Τριανταφυλλίδη τη χρονολογεί στα ελληνιστικά χρόνια, και αγάπη λένε σήμερα οι Έλληνες αυτό το συναίσθημα.

Καθημερινές λέξεις. Αρκετές σημερινές λέξεις ανάγονται σε υποκοριστικά που υπάρχουν στην Καινή Διαθήκη. Στο Κατά Ιωάννην 6:9 ένα αγόρι έχει πέντε ψωμιά, ἄρτους, και δύο ψάρια, ὀψάρια. Το ὀψάριον, υποκοριστικό του ὄψον, «ετοιμασμένη τροφή», έδωσε το ψάρι, που αντικατέστησε το παλαιότερο ἰχθύς στην καθημερινή ομιλία. Το κεφάλαιο 21 του Κατά Ιωάννην έχει και τις δύο λέξεις. Το ψωμίον (Κατά Ιωάννην 13:26) ήταν απλώς μια μπουκιά: η σημασία «ψωμί» εμφανίζεται με το μεσαιωνικό ψωμί. Το παιδίον (Κατά Μάρκον 5:39) έδωσε το παιδί, και το ὠτίον (Κατά Ματθαίον 26:51) το αυτί.

Γραμματική. Στο Κατά Μάρκον 6:25 διαβάζουμε Θέλω ἵνα και ακολουθεί ρήμα, δῷς, «δώσεις». Αργότερα, το ἵνα έγινε να, και σήμερα λέμε θέλω να μου δώσεις. Το απαρέμφατο υποχώρησε σιγά σιγά μπροστά σε τέτοιες προτάσεις. Η δοτική εξαφανίστηκε οριστικά περίπου τον 10ο αιώνα.

Προφορά. Στα ελληνιστικά και ρωμαϊκά χρόνια, το η άρχισε να προφέρεται σαν ι, η διάρκεια των φωνηέντων χάθηκε και ο μουσικός τόνος έγινε δυναμικός. Οι ακριβείς χρονολογίες συζητούνται ακόμη.

Η Θεία Λειτουργία είναι η κύρια ακολουθία της Ορθόδοξης Εκκλησίας και περιλαμβάνει αναγνώσματα από τις Επιστολές και τα Ευαγγέλια. Η παράδοση στην Ελλάδα είναι να διαβάζονται στο πρωτότυπο, στην Κοινή, με τη σημερινή προφορά. Πολλοί ονομάζουν «Κοινή» ολόκληρη την ακολουθία, αν και αρκετές ευχές και ύμνοι της γράφτηκαν αργότερα, στα βυζαντινά χρόνια. Το πόσο παρακολουθούν οι πιστοί συζητιέται, και δεν βρήκαμε αξιόπιστα στοιχεία.

Η μετάφραση είναι εδώ και καιρό ευαίσθητο θέμα. Το 1901, η μετάφραση των Ευαγγελίων του Αλέξανδρου Πάλλη στη δημοτική δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα Ακρόπολις, αφού νωρίτερα την ίδια χρονιά είχε εκδοθεί άλλη μετάφραση, με πρωτοβουλία της βασίλισσας Όλγας. Ακολούθησαν στην Αθήνα τα Ευαγγελικά, και οκτώ άνθρωποι σκοτώθηκαν στις 8 Νοεμβρίου (με το παλαιό ημερολόγιο). Το 2004, η Ιερά Σύνοδος ενέκρινε πιλοτικό πρόγραμμα στην Αθήνα, όπου τα αναγνώσματα της Καινής Διαθήκης επαναλαμβάνονταν στα νέα ελληνικά, επειδή οι νέοι δυσκολεύονταν να τα παρακολουθήσουν. Το 2010, σύμφωνα με δημοσιεύματα, καταδίκασε τη λειτουργία στη νέα ελληνική στη μητρόπολη Νικοπόλεως. Δεν είναι σαφές πόσο διαδόθηκε το αθηναϊκό πρόγραμμα, οπότε η πρακτική μπορεί να διαφέρει από ενορία σε ενορία.