Koinè (het Grieks van het Nieuwe Testament) en Nieuwgrieks

Het woord κοινή betekent ‘gemeenschappelijk’. Antieke grammatici noemden het gewone Grieks ἡ κοινή, tegenover de plaatselijke dialecten. In de klassieke tijd gebruikte elke Griekse streek haar eigen dialect, zelfs voor officiële zaken. De koinè werd een vorm van Grieks die ver buiten één streek werd gedeeld.

Het begon in Athene. In de 4e eeuw v.Chr. werd het Attisch, het dialect van Athene, al veel buiten de stad gebruikt. Philippus II van Macedonië nam het over voor diplomatie en bestuur. De veroveringen van zijn zoon Alexander brachten het daarna naar Egypte, Syrië, Klein-Azië en Mesopotamië. Terwijl het zich verspreidde, veranderde het en werd het eenvoudiger. Het Attisch zei θάλαττα voor de zee, terwijl de koinè θάλασσα gebruikte, de vorm die uit het Ionisch bekend is en die nu nog steeds het Griekse woord is.

De dateringen van de koinè verschillen per boek: ruwweg van de late 4e eeuw v.Chr. tot de 5e of 6e eeuw n.Chr.

Het Nieuwe Testament is in de koinè geschreven. Over de datering van afzonderlijke boeken zijn geleerden het oneens, maar de oudste, de brieven van Paulus, worden meestal rond 50–60 n.Chr. geplaatst, en de meeste andere in de decennia daarna. Ook de Septuaginta, de Griekse vertaling van de Hebreeuwse Bijbel, is een belangrijke koinètekst.

Sommige centrale woorden uit het Nieuwe Testament worden nog dagelijks gebruikt, met een nieuwe of engere betekenis:

• ἐκκλησία (Matteüs 16:18) was de burgervergadering in het klassieke Athene. De christelijke betekenis is hellenistisch, en vandaag is εκκλησία het woord voor een kerk.
• εὐαγγέλιον (Marcus 1:1) betekende eerst de beloning voor goed nieuws, en daarna het goede nieuws zelf. Vandaag is ευαγγέλιο een evangelie.
• ἀγάπη (1 Korintiërs 13:13) wordt door het woordenboek Triantafyllidis in de hellenistische tijd gedateerd, en αγάπη is wat Grieken nu zeggen voor liefde.

Alledaagse woorden. Verschillende moderne woorden gaan terug op kleine ‘verkleinvormen’ die in het Nieuwe Testament staan. In Johannes 6:9 heeft een jongen vijf broden, ἄρτους, en twee vissen, ὀψάρια. Ὀψάριον, een verkleinvorm van ὄψον, ‘bereid eten’, werd ψάρι, dat in de omgangstaal het oudere ἰχθύς verving. Johannes 21 gebruikt beide woorden. Ψωμίον (Johannes 13:26) was slechts een hapje: de betekenis ‘brood’ kwam pas met het middeleeuwse ψωμί. Παιδίον (Marcus 5:39) werd παιδί, en ὠτίον (Matteüs 26:51) werd αυτί, oor.

Grammatica. Marcus 6:25 heeft Θέλω ἵνα, ‘ik wil dat…’, gevolgd door een werkwoord, δῷς, ‘jij geeft’. Later sleet ἵνα af tot να, en Grieken zeggen nu θέλω να μου δώσεις. De infinitief week langzaam voor zulke bijzinnen. De datief verdween rond de 10e eeuw definitief.

Klank. In de hellenistische en Romeinse tijd ging men η uitspreken als ι, ging de klinkerlengte verloren en werd het muzikale accent een klemtoon. De precieze data staan nog ter discussie.

De Goddelijke Liturgie is de belangrijkste dienst van de orthodoxe Kerk en bevat lezingen uit de Brieven en de Evangeliën. De traditie in Griekenland is om ze te lezen in de oorspronkelijke koinè, met de uitspraak van nu. Vaak wordt de hele dienst ‘koinè’ genoemd, hoewel veel gebeden en hymnen later zijn geschreven, in de Byzantijnse tijd. Hoeveel gelovigen kunnen volgen staat ter discussie, en betrouwbare cijfers hebben we niet gevonden.

Vertalen is al lang een gevoelig onderwerp. In 1901 verscheen de vertaling van de Evangeliën door Alexandros Pallis in het Demotisch, de omgangstaal, in de krant Akropolis, nadat eerder dat jaar al een andere vertaling was uitgegeven, gemaakt op initiatief van koningin Olga. Daarop volgden in Athene de Evangelie-rellen, en op 8 november (oude kalender) kwamen acht mensen om. In 2004 keurde de Heilige Synode in Athene een proefproject goed dat lezingen uit het Nieuwe Testament herhaalde in het Nieuwgrieks, uit zorg dat jongeren ze niet konden volgen. In 2010 zou ze volgens berichten een liturgie in het Nieuwgrieks in het bisdom Nikopolis hebben veroordeeld. Het is niet duidelijk hoe ver het Atheense project zich verspreidde, dus de praktijk kan per parochie verschillen.