Ξέρω αρχαία ελληνικά: πόσο δύσκολα είναι τα νέα ελληνικά;

Αν έχετε μεταφράσει Πλάτωνα ή Ξενοφώντα για το Graecum, μια versione στο liceo classico ή ένα κείμενο για το A level, ξεκινάτε τα νέα ελληνικά πολύ πιο μπροστά από τους άλλους αρχάριους. Το αλφάβητο είναι το ίδιο, όπως και η ορθογραφία πολλών λέξεων: το ἄνθρωπος είναι ακόμα άνθρωπος, το θάλασσα είναι ακόμα θάλασσα, το ψυχή είναι ακόμα ψυχή. Τα ουσιαστικά έχουν ακόμα τρία γένη, άρθρο και πτώσεις, και τα ρήματα διακρίνουν ακόμα το ποιόν ενέργειας, άρα οι κατηγορίες που μάθατε για τον αττικό πεζό λόγο είναι αυτές που χρησιμοποιεί και μια γραμματική της νέας ελληνικής.

Τα επίσημα ελληνικά, η γλώσσα των εφημερίδων, των πινακίδων και των εντύπων, είναι γεμάτα λέξεις που αναγνωρίζετε με την πρώτη ματιά. Ένας φούρνος μπορεί ακόμα να λέγεται «πρατήριο άρτου» και ένα ψαράδικο «ιχθυοπωλείο». Η ανάγνωση έρχεται γρήγορα. Αυτό που θέλει κόπο είναι η ακρόαση και η ομιλία.

Πολλά σχολεία εκτός Ελλάδας διδάσκουν την ερασμιακή προφορά, μια επιστημονική αναπαράσταση. Οι Έλληνες διαβάζουν τα ίδια γράμματα αλλιώς, και το μεγαλύτερο μέρος της αλλαγής έγινε πολύ πριν από το νεότερο κράτος. Το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας περιγράφει πώς, ήδη στην Κοινή, ο ιωτακισμός έκανε καταλήξεις όπως -εις και -ῃς να ακούγονται ίδιες, και πώς χάθηκε η παλιά διάκριση μακρών και βραχέων φωνηέντων.

Στην πράξη, τα η, ι, υ, ει και οι προφέρονται όλα [i], και το αι [e]. Τα β, γ και δ είναι μαλακά τριβόμενα, γι' αυτό το λεξικό γράφει το υδραυλικός [iðravlikós], με το αυ να διαβάζεται [av]. Ο τόνος είναι δυναμικός, όχι μουσικός. Η σημερινή ορθογραφία κρατά τα ιστορικά γράμματα, έτσι το μάτι σας αναγνωρίζει λέξεις που το αυτί σας δεν πιάνει ακόμα. Σήμερα τα ελληνικά γράφονται επίσης με έναν μόνο τόνο, το μονοτονικό σύστημα, χωρίς πνεύματα.

Πολλά από όσα αποστηθίσατε έχουν φύγει. Σύμφωνα με το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, ήδη οι μη λογοτεχνικοί πάπυροι του 1ου αιώνα π.Χ. αντικαθιστούν τη δοτική, πρώτα με την αιτιατική και αργότερα με τη γενική. Σήμερα επιβιώνει μόνο σε στερεότυπες φράσεις όπως εντάξει, τοις μετρητοίς και δόξα σοι ο Θεός. Η ευκτική εξαφανίστηκε, όπως και το απαρέμφατο, που είχε περιοριστεί πολύ ως τον 10ο αιώνα και χάθηκε ως τον 16ο. Το μόνο του ίχνος είναι ο άκλιτος τύπος του παρακειμένου, «έχω γράψει», που οι γραμματικές ονομάζουν ακόμα απαρέμφατο.

Νέες δομές παίρνουν τη θέση τους. Όπου ο Ξενοφών γράφει απαρέμφατο, τα νέα ελληνικά χρησιμοποιούν το να, από το ἵνα, με υποτακτική: «θέλω να γράψω». Ο μέλλοντας σχηματίζεται με το μόριο θα, που προήλθε από το θέλει να: «θα γράψω». Το έμμεσο αντικείμενο γίνεται σε με αιτιατική ή αντωνυμία σε γενική: «δώσε μου». Η γραμματική είναι πιο ελαφριά από την αττική, αλλά πρόκειται για νέες συνήθειες που πρέπει να χτίσετε.

Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι ότι οι πιο συνηθισμένες λέξεις συχνά άλλαξαν. Πολλές σημερινές προέρχονται από ελληνιστικά υποκοριστικά σε -ιον. Το ὀψάριον, ένα μικρό προσφάγι, η λέξη για τα δύο ψάρια στο Κατά Ιωάννην 6:9, έγινε ψάρι· το ψωμίον, μια μικρή μπουκιά, έγινε ψωμί· το ὀμμάτιον, ένα μικρό μάτι, έγινε μάτι· και η κρᾶσις, η ανάμειξη του κρασιού με νερό, έδωσε το κρασί. Ακόμα και το ὕδωρ αντικαταστάθηκε, από το νερό, από το νηρὸν ὕδωρ, δηλαδή φρέσκο νερό.

Οι παλιές λέξεις δεν χάθηκαν. Ανέβηκαν σε πιο επίσημο ύφος: ιχθύς, άρτος και οίνος είναι λόγιες ή εκκλησιαστικές λέξεις, και η Θεία Ευχαριστία είναι ακόμα «ο άρτος και ο οίνος». Ο πρακτικός κανόνας για τον κλασικό φιλόλογο είναι να μάθει πρώτα την καθημερινή λέξη και να κρατήσει την αρχαία ως επίσημο λεξιλόγιο. Πόσο δύσκολα είναι λοιπόν τα νέα ελληνικά; Η ανάγνωση είναι ένα μικρό βήμα. Η ακρόαση και η ομιλία θέλουν σταθερή εξάσκηση, αλλά ποτέ δεν ξεκινάτε από το μηδέν.