Ερασμιακή και νεοελληνική προφορά των αρχαίων ελληνικών

Διαβάστε φωναχτά μια σελίδα του Ξενοφώντα σε ένα γερμανικό Gymnasium, σε ένα ιταλικό liceo classico ή σε ένα βρετανικό σχολείο, και το πιθανότερο είναι ότι θα χρησιμοποιήσετε την ερασμιακή προφορά: ένα σχολικό σύστημα που προσπαθεί να πλησιάσει την αττική διάλεκτο του 5ου και του 4ου αιώνα π.Χ., προσαρμοσμένο στις συνήθειες κάθε χώρας. Διαβάστε την ίδια σελίδα σε ένα ελληνικό Λύκειο και θα την ακούσετε με τους φθόγγους των νέων ελληνικών, όπως διαβάζουν οι Έλληνες τα αρχαία κείμενα από τα βυζαντινά χρόνια.

Η διαφορά είναι μεγάλη. Το βασιλεύς ακούγεται μπα-σι-ΛΕ-ους σε μια ερασμιακή τάξη και [vasiˈlefs] στην Αθήνα. Το ἥλιος είναι ΧΕ-λι-ος απέναντι στο [ˈiʎos]· το αἷμα είναι ΧΑΪ-μα απέναντι στο [ˈema]. Στα νέα ελληνικά τα γράμματα και τα δίψηφα η, ι, υ, ει, οι και υι ακούγονται όλα [i], φαινόμενο που λέγεται ιωτακισμός.

Καμία από τις δύο αναγνώσεις δεν είναι απλώς «λάθος». Η ερασμιακή προφορά είναι μια επιστημονική ανασύνθεση για τη μελέτη· η νεοελληνική είναι το ζωντανό αποτέλεσμα αλλαγών περισσότερων από δύο χιλιάδων χρόνων. Σε κείμενό του για το Κέντρο Ελληνικής Γλώσσας, ο Α.-Φ. Χριστίδης προτείνει οι Έλληνες να συνεχίσουν να διαβάζουν τα αρχαία με τον δικό τους τρόπο, αρκεί να ξέρουν ότι οι αρχαίοι Έλληνες δεν τα πρόφεραν έτσι.

Οι περισσότερες αλλαγές έγιναν στην ελληνιστική και τη ρωμαϊκή εποχή, όταν η ελληνική έγινε η κοινή γλώσσα, η κοινή, της ανατολικής Μεσογείου. Οι γλωσσολόγοι τις χρονολογούν κυρίως από ορθογραφικά λάθη σε παπύρους και επιγραφές, γι’ αυτό οι χρονολογίες είναι κατά προσέγγιση και διέφεραν από τόπο σε τόπο.

• Φωνήεντα. Το κλασικό η ήταν ένα μακρό ανοιχτό ε· έγινε πιο κλειστό και τελικά συνέπεσε με το [i]. Από τα μέσα του 2ου αιώνα π.Χ. οι πάπυροι μπερδεύουν το η με το ει και το ι, και το αι με το ε: η παλιά δίφθογγος αι είχε γίνει απλό [e]. Το υ και το οι έγιναν πρώτα ένα στρογγυλό [y], όπως το γαλλικό u, και μόνο αργότερα [i]· για το οι αυτό έγινε γύρω στον 10ο αιώνα μ.Χ.
• Σύμφωνα. Πριν από το τέλος της ελληνιστικής εποχής τα δασέα φ, θ, χ ([pʰ tʰ kʰ]) έγιναν [f θ x], και τα ηχηρά κλειστά β, δ, γ ([b d g]) έγιναν [v ð ɣ].
• αυ και ευ. Από τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες άρχισαν να ακούγονται [av/af] και [ev/ef], όπως στα Ευρώπη [evˈropi] και ευχαριστώ [efxariˈsto].
• Μάκρος και τόνος. Τα μακρά και τα βραχέα φωνήεντα έπαψαν να ξεχωρίζουν, και ο μουσικός τόνος έδωσε τη θέση του στον δυναμικό τόνο της σημερινής γλώσσας.

Μια αγαπημένη μαρτυρία για τις παλαιότερες τιμές έρχεται από τον κωμικό ποιητή Κρατίνο (απόσπ. 45 Kassel–Austin), όπου κάποιος προχωρά «λέγοντας βῆ βῆ σαν πρόβατο». Το αστείο στέκει μόνο αν το β ήταν [b] και το η ένα φωνήεν σαν ε, όχι [vi vi].

Οι Βυζαντινοί λόγιοι που δίδαξαν ελληνικά στην Ιταλία έφεραν τη δική τους προφορά, κοντινή στα νέα ελληνικά. Κάποιοι ήξεραν ήδη ότι τα γράμματα είχαν άλλοτε άλλη αξία: γύρω στο 1300 ο Μάξιμος Πλανούδης σημείωσε ότι τα ἐρήμην, ἐροίμην και αἱρεῖ μιν ακούγονταν ακριβώς το ίδιο. Δυτικοί ουμανιστές, όπως ο Άλδος Μανούτιος, ο Τζιρόλαμο Αλεάντρο και ο Αντόνιο ντε Νεμπρίχα, σύγκριναν τις περιγραφές των αρχαίων γραμματικών και πρότειναν διορθώσεις.

Το 1528 ο Έρασμος του Ρότερνταμ δημοσίευσε τον διάλογό του De recta Latini Graecique sermonis pronuntiatione, «Για τη σωστή προφορά της λατινικής και της ελληνικής». Ήταν πρόταση για μεταρρύθμιση της σχολικής διδασκαλίας· ο Έρασμος θεωρούσε τις ιδέες του προσωρινές και δεν τις εφάρμοζε ο ίδιος με συνέπεια. Η αντίθετη άποψη συνδέεται με τον Γιοχάνες Ρόιχλιν, που υποστήριζε ότι τα αρχαία ελληνικά πρέπει να διαβάζονται με την προφορά των ζωντανών Ελλήνων, εξ ου και το παλιό ζευγάρι ονομάτων «ερασμιακή» και «ρευχλίνεια».

Το νέο σύστημα επικράτησε πρώτα στην Αγγλία, στο Κέιμπριτζ, παρά τις αρχικές αντιδράσεις, και διαδόθηκε αργά: πολλά σχολεία κράτησαν τη βυζαντινή ανάγνωση ως τον 19ο αιώνα, και ο Αδαμάντιος Κοραής την υπερασπίστηκε. Σήμερα η ερασμιακή προφορά είναι ο διεθνής κανόνας, αλλά έντονα επηρεασμένη από κάθε τοπική γλώσσα, έτσι ώστε το θ να είναι [t] σε μια χώρα και [θ] σε μια άλλη. Στην Ελλάδα τα αρχαία κείμενα διαβάζονται με τη νεοελληνική προφορά.

Για την ανάγνωση του Ομήρου ή των τραγικών στην τάξη, η ερασμιακή προφορά έχει πραγματικά πλεονεκτήματα. Κρατά χωριστά φθόγγους που η ορθογραφία εξακολουθεί να κρατά χωριστά: με τη νεοελληνική προφορά τα λύει, λύῃ και λύοι (οριστική, υποτακτική, ευκτική) ακούγονται όλα [ˈlii], ενώ ένας αναγνώστης με ερασμιακή προφορά ακούει τρεις διαφορετικούς τύπους. Κάνει επίσης ακουστό το μάκρος των φωνηέντων, και το εξάμετρο στηρίζεται σε μακρές και βραχείες συλλαβές.

Η νεοελληνική προφορά δεν είναι ένα αλλοιωμένο αντίγραφο. Σύμφωνα με τον Ε. Πετρούνια πλησιάζει πολύ την προφορά του τέλους της ελληνιστικής εποχής, και είναι αυτή με την οποία μιλιέται η ελληνική από τότε. Δίνει επίσης σε όποιον μαθαίνει αρχαία ελληνικά ένα μεγάλο προβάδισμα στα νέα ελληνικά: το ἥλιος είναι ακόμη ήλιος, η φωνή είναι ακόμη φωνή, και μόνο οι φθόγγοι χρειάζεται να ξαναμαθευτούν.

Πολλοί καθηγητές δίνουν μια πρακτική απάντηση: χρησιμοποιήστε το ερασμιακό σύστημα αν το απαιτεί το μάθημα ή η εξέτασή σας, και μάθετε παράλληλα τις νεοελληνικές τιμές. Τότε κάθε λέξη που ξέρετε από τον Ξενοφώντα ή τον Πλάτωνα γίνεται και λέξη που μπορείτε να ακούσετε και να χρησιμοποιήσετε στην Ελλάδα. Σε αυτή τη σελίδα οι ελληνικές λέξεις ακούγονται με νεοελληνική προφορά· συγκρίνετέ τις με τον τρόπο που τις διαβάζετε στο σχολείο.