Καθαρεύουσα και δημοτική: το γλωσσικό ζήτημα

Ο όρος είναι διγλωσσία: όπως τον ορίζει το λεξικό Τριανταφυλλίδη, η χρήση από έναν λαό δύο διαφορετικών μορφών της εθνικής του γλώσσας για διαφορετικές λειτουργίες. Καμία από τις δύο δεν ήταν τα αρχαία ελληνικά. Το λεξικό χαρακτηρίζει την καθαρεύουσα τεχνητή μορφή, μείγμα αρχαϊστικών και νεοελληνικών στοιχείων, που χρησιμοποιήθηκε ως επίσημη γλώσσα του κράτους, και σημειώνει ότι στόχος της ήταν η απομάκρυνση τόσο από τα αρχαία όσο και από τα νέα ελληνικά. Τη δημοτική την ορίζει ως τη νεοελληνική κοινή, όπως διαμορφώθηκε από τον προφορικό λόγο και καλλιεργήθηκε στη λογοτεχνία. Μια επιστολή αναγνώστη, που παρατίθεται στην Πύλη για την Ελληνική Γλώσσα, δείχνει την απόσταση σε ένα ζευγάρι προτάσεων με το ίδιο νόημα: Αι Αθήναι επεκτάθησαν κατά μεγάλον ποσοστόν και Η Αθήνα επεκτάθηκε κατά μεγάλο ποσοστό.

Και τα δύο ονόματα έχουν αρχαίες ρίζες και νεότερη ιστορία. Ο Πλάτωνας χρησιμοποιεί το καθαρεύω με τη σημασία «είμαι καθαρός» (Φαίδων 67a), και το λεξικό Liddell–Scott–Jones παραπέμπει στον Διονύσιο τον Αλικαρνασσέα για την καθαρότητα του ύφους (Λυσίας 2). Το λεξικό Τριανταφυλλίδη βλέπει επίσης στην καθαρεύουσα την επίδραση του γαλλικού idiome épuré ή του γερμανικού Reinsprache. Η δημοτική ήρθε μέσα από το γαλλικό démotique, που ανάγεται στην αιγυπτιακή γραφή την οποία ο Ηρόδοτος ονομάζει δημοτικά, δηλαδή «του λαού» (2.36).

Η συζήτηση πήρε μορφή στον νεοελληνικό Διαφωτισμό. Ο Αδαμάντιος Κοραής (1748–1833) υποστήριξε μια μέση οδό: «μήτε τύραννοι των χυδαίων ούτε δούλοι της χυδαιότητος αυτών», όπως τον παραθέτει ο ιστορικός Κ. Θ. Δημαράς, που συνοψίζει την πράξη του ως μια δημοτική ξεκαθαρισμένη με μέτρο. Άλλοι ζητούσαν περισσότερα: το 1853 ο Παναγιώτης Σούτσος καλούσε σε επιστροφή στην ίδια την αρχαία γλώσσα. Στο μεταξύ, η καθαρεύουσα έγινε η γραπτή γλώσσα του νέου ελληνικού κράτους.

Το δημοτικιστικό κίνημα χρονολογείται συνήθως από το 1888, όταν ο Γιάννης Ψυχάρης εξέδωσε Το ταξίδι μου, γραμμένο στη δημοτική και γνωστό ως το μανιφέστο του κινήματος. Η Ρένα Σταυρίδη-Πατρικίου, μελέτες της οποίας υπάρχουν στην Πύλη, τονίζει ότι κράτησε τον δεσμό του με την αρχαιότητα: για τον Ψυχάρη, η δημοτική ήταν το γνήσιο παιδί της αρχαίας. Σημειώνει επίσης ότι και οι δύο μορφές διεκδικούσαν τον συμβολισμό της εθνικής συνέχειας και ενότητας. Αυτό βοηθά να εξηγηθεί πώς ένα ζήτημα γραμματικής μπόρεσε να ξεσηκώσει τόσο έντονα αισθήματα και στις δύο πλευρές.

Τον Σεπτέμβριο του 1901 η αθηναϊκή εφημερίδα Ακρόπολις άρχισε να δημοσιεύει το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιο σε μετάφραση του Αλέξανδρου Πάλλη στη δημοτική. Μια άλλη μετάφραση, με παραγγελία της βασίλισσας Όλγας, είχε κυκλοφορήσει τον Φεβρουάριο της ίδιας χρονιάς. Φοιτητές διαδήλωσαν υπέρ της καθαρεύουσας, ορισμένοι αντίπαλοι έβλεπαν εθνικό κίνδυνο στον σλαβισμό, και η Ιερά Σύνοδος καταδίκασε τις μεταφράσεις στη νέα ελληνική. Στις 8 Νοεμβρίου (με το ιουλιανό ημερολόγιο) διαδηλωτές και στρατός συγκρούστηκαν στην Αθήνα. Οι περισσότερες αφηγήσεις αναφέρουν οκτώ νεκρούς, μία αναφέρει έντεκα. Ο μητροπολίτης Αθηνών Προκόπιος και ο πρωθυπουργός Θεοτόκης παραιτήθηκαν. Τα γεγονότα αυτά είναι γνωστά ως Ευαγγελικά.

Τα Ορεστειακά ακολούθησαν τον Νοέμβριο του 1903. Το Βασιλικό Θέατρο ανέβασε την Ορέστεια του Αισχύλου σε μετάφραση του Γεωργίου Σωτηριάδη, σε γλώσσα ανάμεσα στις δύο μορφές. Διαμαρτυρήθηκαν φοιτητές του καθηγητή Γεωργίου Μιστριώτη, ο οποίος υποστήριζε ότι το αρχαίο δράμα πρέπει να ανεβαίνει μόνο στο πρωτότυπο. Οι αφηγήσεις διαφέρουν για τον απολογισμό: ένας νεκρός και δεκάδες τραυματίες, ή δύο νεκροί και επτά τραυματίες.

Το Σύνταγμα του 1911 ρύθμισε στη συνέχεια και τα δύο θέματα. Το άρθρο 107 όρισε ως επίσημη γλώσσα εκείνη στην οποία συντάσσονται το Σύνταγμα και οι νόμοι, και πρόσθεσε: «πάσα προς παραφθοράν ταύτης επέμβασις απαγορεύεται». Άλλη διάταξη απαγόρευσε την απόδοση της Γραφής σε άλλη γλωσσική μορφή χωρίς την έγκριση και της Εκκλησίας της Κωνσταντινούπολης.

Οι δημοτικιστές στράφηκαν στα σχολεία. Το Ανώτερο Παρθεναγωγείο του Βόλου, με διευθυντή τον Αλέξανδρο Δελμούζο, δίδασκε στη δημοτική από το 1908 και έκλεισε το 1911 μέσα σε τοπικές αντιδράσεις. Ο Εκπαιδευτικός Όμιλος ιδρύθηκε το 1910, και το 1917 η κυβέρνηση των Φιλελευθέρων έφερε τη δημοτική στις πρώτες τάξεις του δημοτικού σχολείου, με τον Δελμούζο, τον Δημήτρη Γληνό και τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη να εργάζονται στο υπουργείο. Έκτοτε η πολιτική άλλαζε μαζί με τις κυβερνήσεις. Η γραμματική της δημοτικής του Τριανταφυλλίδη κυκλοφόρησε το 1941. Κατά μια αφήγηση, η κυβέρνηση Παπανδρέου του 1964 έδωσε στις δύο μορφές ίση θέση. Το άρθρο 6 του Συντάγματος του 1968, επί του στρατιωτικού καθεστώτος, συνέδεσε τη γλώσσα του κράτους και της εκπαίδευσης με τη γλώσσα των νόμων, και έτσι επέβαλε την καθαρεύουσα χωρίς να την ονομάζει.

Μετά την πτώση του καθεστώτος το 1974, η Βουλή ψήφισε τον νόμο 309 τον Απρίλιο του 1976, επί κυβέρνησης Καραμανλή (οι πηγές δίνουν την 3η ή την 30ή), με υπουργό Παιδείας τον Γεώργιο Ράλλη. Το άρθρο 2 του νόμου επιβάλλει τη «νεοελληνική» στα σχολεία από το 1976–77 και την ορίζει με βάση τη δημοτική. Δεν ονομάζει γλώσσα του κράτους, γι’ αυτό μια μελέτη στην Πύλη λέει ότι η δημοτική έγινε επίσημη έμμεσα, μέσω της γλώσσας διδασκαλίας. Ένας σχολικός νόμος του 1985 λέει απλώς η δημοτική, και το 1986 το κείμενο του Συντάγματος μεταφέρθηκε στη δημοτική.