Katharewusa i dimotiki: grecka kwestia językowa

Termin to διγλωσσία, dyglosja: według słownika Triantafyllidisa używanie przez naród dwóch form języka narodowego do różnych funkcji. Żadna z nich nie była greką starożytną. Słownik nazywa καθαρεύουσα sztuczną mieszanką elementów archaicznych i nowogreckich, używaną jako język urzędowy państwa, i zaznacza, że miała się oddalać zarówno od greki starożytnej, jak i nowożytnej. δημοτική definiuje jako wspólną grekę nowożytną, ukształtowaną z mowy i rozwijaną w literaturze. List czytelnika cytowany na Portalu Języka Greckiego pokazuje tę odległość w parze zdań, które oba znaczą „Ateny bardzo się rozrosły”: Αι Αθήναι επεκτάθησαν κατά μεγάλον ποσοστόν oraz Η Αθήνα επεκτάθηκε κατά μεγάλο ποσοστό.

Obie nazwy mają starożytne korzenie i nowożytną historię. Platon używa καθαρεύω w znaczeniu „być czystym” (Fedon 67a), a leksykon Liddell–Scott–Jones przywołuje Dionizjosa z Halikarnasu dla czystości języka (Lizjasz 2). Słownik widzi też w καθαρεύουσα wpływ francuskiego idiome épuré lub niemieckiego Reinsprache. δημοτική przyszło przez francuskie démotique, które wywodzi się od pisma egipskiego nazywanego przez Herodota δημοτικά, „ludowe” (2.36).

Debata nabrała kształtu w greckim oświeceniu. Adamantios Korais (1748–1833) bronił drogi środka: ani „tyrani” prostego ludu, ani „niewolnicy” jego prostactwa, jak cytuje go historyk K. Th. Dimaras, który streszcza jego praktykę jako dimotiki oczyszczoną z umiarem. Inni chcieli więcej: w 1853 roku Panagiotis Soutsos wzywał do powrotu do samego języka starożytnego. Katharewusa stała się tymczasem językiem pisanym nowego państwa greckiego.

Ruch demotycystyczny datuje się zwykle od 1888 roku, gdy Jannis Psycharis wydał Το ταξίδι μου („Moja podróż”), książkę napisaną w dimotiki i powszechnie zwaną manifestem ruchu. Rena Stavridi-Patrikiou, której prace są na Portalu, podkreśla, że zachował on więź ze starożytnością: dla Psycharisa dimotiki była prawdziwym dzieckiem języka starożytnego. Zauważa też, że obie formy rościły sobie prawo do symbolu ciągłości i jedności narodu. Pomaga to zrozumieć, jak sprawa gramatyki mogła budzić tak silne emocje po obu stronach.

We wrześniu 1901 roku ateńska gazeta Akropolis zaczęła drukować Ewangelię Mateusza w przekładzie na dimotiki autorstwa Aleksandrosa Pallisa. Inny przekład, zamówiony przez królową Olgę, ukazał się w lutym. Studenci demonstrowali w obronie katharewusy, część przeciwników widziała narodowe zagrożenie w slawizmie, a Święty Synod potępił przekłady na grekę nowożytną. 8 listopada (według kalendarza juliańskiego) demonstranci i żołnierze starli się w Atenach. Większość relacji podaje ośmiu zabitych, jedna podaje jedenastu. Metropolita Aten Prokopios i premier Theotokis podali się do dymisji. Wydarzenia te znane są jako Ευαγγελικά.

W listopadzie 1903 roku nastąpiły Ορεστειακά. Teatr Królewski wystawił Oresteję Ajschylosa w przekładzie Jeorjosa Sotiriadisa, w języku pośrednim między obiema formami. Protestowali studenci profesora Jeorjosa Mistriotisa, według którego dramat starożytny należało grać tylko w oryginale. Relacje różnią się co do bilansu: jeden zabity i dziesiątki rannych albo dwóch zabitych i siedmiu rannych.

Konstytucja z 1911 roku uregulowała następnie obie sprawy. Artykuł 107 uznał za język urzędowy ten, w którym spisane są konstytucja i ustawy, i zakazał „wszelkich prób jego psucia”. Inny przepis zakazał oddawania Pisma w innej formie języka bez zgody także Kościoła w Konstantynopolu.

Demotycyści zwrócili się ku szkołom. Szkoła dla dziewcząt w Wolos, kierowana przez Aleksandrosa Delmuzosa, uczyła w dimotiki od 1908 roku i została zamknięta w 1911 roku wśród lokalnej wrogości. W 1910 roku powstało Towarzystwo Edukacyjne, a w 1917 roku rząd liberałów wprowadził dimotiki do pierwszych lat szkoły podstawowej, przy współpracy Delmuzosa, Dimitrisa Glinosa i Manolisa Triantafyllidisa w ministerstwie. Potem polityka zmieniała się wraz z rządami. Gramatyka dimotiki Triantafyllidisa ukazała się w 1941 roku. Według jednej z relacji rząd Papandreu w 1964 roku zrównał obie formy. Artykuł 6 konstytucji z 1968 roku, wydanej przez reżim wojskowy, powiązał język państwa i szkoły z językiem ustaw, co narzuciło katharewusę bez jej nazwania.

Po upadku reżimu w 1974 roku parlament uchwalił ustawę 309 w kwietniu 1976 roku, za rządu Karamanlisa (źródła podają 3 lub 30 dzień), gdy ministrem edukacji był Jeorjos Rallis. Jej artykuł 2 wymaga „nowogreckiego” w szkołach od roku 1976–77 i określa go jako oparty na dimotiki. Nie wymienia języka państwa, dlatego jedno z opracowań na Portalu mówi, że dimotiki stała się urzędowa pośrednio, przez język nauczania. Ustawa szkolna z 1985 roku mówi po prostu η δημοτική, a w 1986 roku tekst konstytucji przeniesiono na dimotiki.