Katharevusa ve Dimotiki: Yunan dil sorunu

Terim διγλωσσία, yani diglosidir: Triantafyllidis sözlüğüne göre bir halkın ulusal dilinin iki biçimini farklı işlevler için kullanması. İkisi de Eski Yunanca değildi. Sözlük καθαρεύουσα için arkaik ve Yeni Yunanca öğelerin yapay bir karışımı der, devletin resmî dili olarak kullanıldığını belirtir ve amacının hem eski hem yeni Yunancadan uzaklaşmak olduğunu not eder. δημοτική ise konuşmadan biçimlenen ve edebiyatta geliştirilen ortak Yeni Yunanca olarak tanımlanır. Yunan Dili Portalı'nda aktarılan bir okur mektubu, bu mesafeyi ikisi de “Atina büyük ölçüde genişledi” anlamına gelen iki cümleyle gösterir: Αι Αθήναι επεκτάθησαν κατά μεγάλον ποσοστόν ve Η Αθήνα επεκτάθηκε κατά μεγάλο ποσοστό.

İki adın da kökleri eski, tarihi yenidir. Platon καθαρεύω fiilini “temiz olmak” anlamında kullanır (Phaidon 67a), Liddell–Scott–Jones sözlüğü de dilin saflığı için Halikarnaslı Dionysios'u anar (Lysias 2). Sözlük καθαρεύουσα sözcüğünde Fransızca idiome épuré ya da Almanca Reinsprache etkisini de görür. δημοτική, Fransızca démotique yoluyla gelmiştir; bu sözcük Herodotos'un δημοτικά, “halkın”, dediği Mısır yazısına dayanır (2.36).

Tartışma Yunan Aydınlanması'nda biçimlendi. Adamantios Korais (1748–1833) orta yolu savundu: halkın ne “zorbaları” ne de kabalığının “köleleri”; bu sözleri aktaran tarihçi K. Th. Dimaras, onun uygulamasını ölçülü biçimde temizlenmiş bir Dimotiki olarak özetler. Başkaları daha fazlasını istiyordu: 1853'te Panagiotis Soutsos doğrudan eski dile dönüş çağrısı yapıyordu. Bu arada Katharevusa yeni Yunan devletinin yazı dili oldu.

Dimotikici hareket genellikle 1888'den başlatılır. O yıl Yannis Psiharis, Dimotiki ile yazılmış ve hareketin manifestosu sayılan Το ταξίδι μου (“Yolculuğum”) kitabını yayımladı. Çalışmaları Portal'da yer alan Rena Stavridi-Patrikiou, onun antikçağla bağını koruduğunu vurgular: Psiharis için Dimotiki, eski dilin gerçek çocuğuydu. Her iki biçimin de ulusun sürekliliği ve birliği simgesi üzerinde hak iddia ettiğini de belirtir. Bu, bir dil bilgisi sorununun iki tarafta da nasıl bu kadar güçlü duygular uyandırabildiğini açıklamaya yardım eder.

Eylül 1901'de Atina gazetesi Akropolis, Matta İncili'ni Aleksandros Pallis'in Dimotiki çevirisiyle yayımlamaya başladı. Kraliçe Olga'nın ısmarladığı ayrı bir çeviri şubatta çıkmıştı. Öğrenciler Katharevusa'yı savunmak için gösteri yaptı, bazı karşıtlar Slavizmde ulusal bir tehlike gördü, Kutsal Sinod da Yeni Yunanca çevirileri kınadı. 8 Kasım'da (Jülyen takvimi) göstericiler ile askerler Atina'da çatıştı. Anlatımların çoğu sekiz ölü, biri on bir ölü verir. Atina Metropoliti Prokopios ile Başbakan Theotokis istifa etti. Bu olaylar Ευαγγελικά adıyla bilinir.

Kasım 1903'te Ορεστειακά geldi. Kraliyet Tiyatrosu, Aiskhylos'un Oresteia'sını Georgios Sotiriadis'in çevirisiyle, iki biçim arasında bir dille sahneledi. Eski dramanın yalnızca özgün dilinde oynanması gerektiğini savunan Profesör Georgios Mistriotis'in öğrencileri protesto etti. Bilanço konusunda anlatımlar ayrılır: bir ölü ve onlarca yaralı ya da iki ölü ve yedi yaralı.

1911 Anayasası ardından iki konuyu da düzenledi. 107. madde, anayasa ve yasaların yazıldığı dili resmî dil saydı ve “onu bozmaya yönelik her girişimi” yasakladı. Başka bir hüküm, Kutsal Kitap'ın Konstantinopolis Kilisesi'nin de onayı olmadan başka bir dil biçimine aktarılmasını yasakladı.

Dimotikiciler okullara yöneldi. Volos'ta Aleksandros Delmuzos yönetimindeki bir kız okulu 1908'den itibaren Dimotiki ile öğretim yaptı ve yerel tepkiler içinde 1911'de kapandı. Eğitim Derneği 1910'da kuruldu; 1917'de Liberal hükûmet Dimotiki'yi ilkokulun ilk yıllarına getirdi, Delmuzos, Dimitris Glinos ve Manolis Triantafyllidis de bakanlıkta çalıştı. Sonra politika hükûmetlerle birlikte değişti. Triantafyllidis'in Dimotiki dil bilgisi kitabı 1941'de çıktı. Bir anlatıma göre 1964'te Papandreu hükûmeti iki biçime eşit konum verdi. Askerî rejimin 1968 Anayasası'nın 6. maddesi, devletin ve okulun dilini yasaların diline bağladı ve böylece adını anmadan Katharevusa'yı dayattı.

Rejimin 1974'te düşmesinden sonra parlamento, Karamanlis hükûmeti döneminde, Nisan 1976'da 309 sayılı yasayı kabul etti (kaynaklar 3 ya da 30 Nisan der); Eğitim Bakanı Georgios Rallis'ti. Yasanın 2. maddesi okullarda 1976–77'den itibaren “Yeni Yunanca” ister ve onu Dimotiki'ye dayalı olarak tanımlar. Bir devlet dili adlandırmaz; bu yüzden Portal'daki bir çalışma, Dimotiki'nin öğretim dili yoluyla dolaylı olarak resmîleştiğini söyler. 1985 tarihli bir okul yasası doğrudan η δημοτική der, 1986'da da anayasa metni Dimotiki'ye aktarıldı.