Πολυτονικό και μονοτονικό: γιατί άλλαξαν οι τόνοι το 1982

Οι λέξεις είναι παλαιότερες από τα σημάδια. Στον Κρατύλο (399b) ο Πλάτωνας λέει ήδη ότι μια μεσαία συλλαβή προφέρθηκε με βαρεῖα αντί για ὀξεῖα, αλλά μιλά για τη φωνή: για το ύψος του ήχου, όχι για σημάδι στη σελίδα. Τα γραπτά σημάδια αποδίδονται στον Αριστοφάνη τον Βυζάντιο, βιβλιοθηκάριο στην Αλεξάνδρεια γύρω στο 200 π.Χ. Η απόδοση αυτή θέλει προσοχή. Οι Probert και Roussou (Journal of Hellenic Studies, 2019) επισημαίνουν ότι στηρίζεται σε ένα σύντομο κείμενο σε δύο χειρόγραφα του Παρισιού του 16ου αιώνα, με αβέβαιη ιστορία. Η γραμματική του Smyth (§161) προσθέτει ότι τα σημάδια δεν χρησιμοποιούνταν τακτικά στα χειρόγραφα πριν από το 600 μ.Χ.

Τα ονόματα περιγράφουν ήχους. Η ὀξεῖα σήμαινε ανεβασμένο τόνο, η βαρεῖα χαμηλό και η περισπωμένη συνδύαζε τους δύο. Το λεξικό Liddell–Scott–Jones (LSJ) παραπέμπει και για τους τρεις όρους στον Διονύσιο τον Θράκα. Τα δύο πνεύματα, δασεῖα και ψιλή, έδειχναν αν η λέξη άρχιζε με [h] ή χωρίς αυτό. Το λεξικό Τριανταφυλλίδη εξηγεί ότι το [h] γραφόταν κάποτε με το γράμμα Η, όπως στο ΗΕΛΙΟΣ, και ότι έπαψε να προφέρεται.

Σύμφωνα με τον Νίκο Παντελίδη, στην ιστορία της ελληνικής της Πύλης για την Ελληνική Γλώσσα, ο μουσικός τονισμός κράτησε ως τους πρώτους μεταχριστιανικούς αιώνες και μετά παραχώρησε τη θέση του στον δυναμικό τονισμό που ισχύει ως σήμερα. Αφού χάθηκε και το [h], το σύστημα περιέγραφε ήχους που δεν υπήρχαν πια. Η οξεία και η περισπωμένη σημείωναν πλέον το ίδιο πράγμα, μια τονισμένη συλλαβή, και το πνεύμα δεν σημείωνε τίποτα. Οι μαθητές όμως έπρεπε να μάθουν τους κανόνες. Στη συζήτηση του 1982 ο εισηγητής της πλειοψηφίας, Στέφανος Τζουμάκας, μέτρησε πέντε γενικούς κανόνες, επτά για τις αντωνυμίες και τα ονόματα και πέντε για τα ρήματα, μαζί με τις εξαιρέσεις, και είπε ότι κατά τις στατιστικές η διδασκαλία έπαιρνε περίπου 6.000 ώρες ή και περισσότερες. Ο αριθμός είναι δικός του και δεν μπορέσαμε να εντοπίσουμε τις στατιστικές πίσω από αυτόν.

Ούτε κάθε όρος με αρχαία όψη είναι αρχαίος. Το λεξικό Τριανταφυλλίδη χαρακτηρίζει τη νέα λέξη υπογεγραμμένη μεταφραστικό δάνειο από το νεολατινικό iota subscriptum. Το αρχαίο ὑπογεγραμμένη που αναφέρει το λεξικό σήμαινε κάτι εντελώς άλλο: το βάψιμο κάτω από τα μάτια.

Η ιδέα δεν ήταν καινούργια το 1982. Το 1931 επιτροπή της Ακαδημίας Αθηνών πρότεινε να αντικατασταθούν οι τρεις τόνοι με μία στιγμή και να καταργηθεί η ψιλή. Το 1939 η επιτροπή της γραμματικής, στην οποία ανήκε ο Μανόλης Τριανταφυλλίδης, πρότεινε ένα τονικό σημάδι και καθόλου πνεύματα. Στην Κατοχή ο Ιωάννης Κακριδής, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, τιμωρήθηκε για την ορθογραφία του: ο ελληνικός Τύπος αναφέρει δίμηνη προσωρινή απόλυση το 1942, ενώ ο Nick Nicholas, σε μια διαδικτυακή ιστορία του μονοτονικού, τοποθετεί την απόλυσή του στο 1941. Ο Nicholas αναφέρει επίσης ότι ως τη δεκαετία του 1960 είχαν εγκαταλειφθεί η βαρεία και το πνεύμα στο ρ, και ότι τη δεκαετία του 1970 μεγάλο μέρος του Τύπου και των βιβλίων ήταν στην πράξη μονοτονικό. Από το 1976 ως το 1979 τρεις προτάσεις νόμου για το μονοτονικό καταψηφίστηκαν.

Στις 11 Ιανουαρίου 1982 ο υπουργός Παιδείας, Λευτέρης Βερυβάκης, πρόσθεσε το μονοτονικό ως τροπολογία σε νομοσχέδιο για τις εισαγωγικές εξετάσεις. Η Νέα Δημοκρατία διαμαρτυρήθηκε για τον αιφνιδιασμό και την προχωρημένη ώρα, όχι όμως για την ιδέα κατ’ αρχήν, και αποχώρησε. Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε στη 1.20 τα ξημερώματα της 12ης Ιανουαρίου. Έγινε ο νόμος 1228/1982, άρθρο 2, και οι κανόνες ακολούθησαν με το Προεδρικό Διάταγμα 297/1982 (ΦΕΚ Α 52, 29 Απριλίου 1982). Η εισηγητική έκθεση υποσχόταν και οικονομία: τυπογραφικές κάσες με 60 θέσεις αντί για πάνω από 180 και 40% μικρότερες δαπάνες δακτυλογράφησης και εκτύπωσης.

Το άρθρο 1 του διατάγματος μιλά για τον γραπτό νεοελληνικό λόγο. Οι βασικοί κανόνες του είναι σύντομοι:

• Πνεύματα δεν σημειώνονται.
• Τονικό σημάδι είναι η οξεία.
• Την παίρνει κάθε λέξη με δύο ή περισσότερες συλλαβές.
• Οι μονοσύλλαβες δεν την παίρνουν, με εξαιρέσεις όπως το ή και τα ερωτηματικά πού και πώς.

Εφαρμόστηκε στην εκπαίδευση από τη δημοσίευσή του, στα νέα σχολικά βιβλία από το 1982-83 και σε όλο τον δημόσιο τομέα από την 1η Σεπτεμβρίου 1982. Η απόστροφος και τα διαλυτικά υπάρχουν ακόμα, γιατί δεν είναι τόνοι.

Για τον μαθητή η μετατροπή είναι εύκολη προς τη μία κατεύθυνση: το ἥλιος γίνεται ήλιος, το τῶν γίνεται των, το ὁ ἄνθρωπος γίνεται ο άνθρωπος. Δεν αντιστρέφεται όμως χωρίς τους παλιούς κανόνες, γιατί το ήλιος δεν λέει πια τίποτα για το [h] που δίνει το αγγλικό helio-. Η μεταρρύθμιση έχει ακόμη επικριτές. Ο γλωσσολόγος Ευάγγελος Πετρούνιας επέκρινε τους κανόνες της ως μηχανιστικούς και ονόμασε το αποτέλεσμα «μονοτον-ατονικό», τονίζοντας όμως ότι το πολυτονικό ήταν χειρότερο.