Katharevusa dhe dhimotiki: çështja e gjuhës greke

Termi është διγλωσσία, diglosi: sipas fjalorit të Triandafilidhit, përdorimi nga një popull i dy formave të gjuhës së tij kombëtare për funksione të ndryshme. Asnjëra prej tyre nuk ishte greqishtja e lashtë. Fjalori e quan καθαρεύουσα një përzierje artificiale elementesh arkaike dhe të greqishtes së re, të përdorur si gjuhë zyrtare e shtetit, dhe shënon se synonte të largohej si nga greqishtja e lashtë, ashtu edhe nga e reja. δημοτική e përkufizon si greqishten e re të përbashkët, të formuar nga e folura dhe të kultivuar në letërsi. Një letër lexuesi e cituar në Portalin e Gjuhës Greke e tregon largësinë me një çift fjalish, që të dyja me kuptimin “Athina u zgjerua shumë”: Αι Αθήναι επεκτάθησαν κατά μεγάλον ποσοστόν dhe Η Αθήνα επεκτάθηκε κατά μεγάλο ποσοστό.

Të dy emrat kanë rrënjë të lashta dhe histori moderne. Platoni e përdor καθαρεύω për “të qenë i pastër” (Fedoni 67a), kurse leksiku Liddell–Scott–Jones citon Dionisin e Halikarnasit për pastërtinë e të shprehurit (Lisia 2). Fjalori sheh te καθαρεύουσα edhe ndikimin e frëngjishtes idiome épuré ose të gjermanishtes Reinsprache. δημοτική erdhi përmes frëngjishtes démotique, që shkon deri te shkrimi egjiptian të cilin Herodoti e quan δημοτικά, “i popullit” (2.36).

Debati mori formë në Iluminizmin grek. Adamantios Korai (1748–1833) mbrojti një rrugë të mesme: as “tiranë” të popullit të thjeshtë, as “skllevër” të vulgaritetit të tij, me fjalët që citon historiani K. Th. Dhimaras, i cili e përmbledh praktikën e tij si një dhimotiki të pastruar me masë. Të tjerë donin më shumë: më 1853 Panajotis Sucos bënte thirrje për kthim te vetë gjuha e lashtë. Ndërkohë, katharevusa u bë gjuha e shkruar e shtetit të ri grek.

Lëvizja dhimotikiste zakonisht datohet nga viti 1888, kur Janis Psiharis botoi Το ταξίδι μου (“Udhëtimi im”), të shkruar në dhimotiki dhe të quajtur rëndom manifesti i lëvizjes. Rena Stavridhi-Patrikiu, studimet e së cilës gjenden në Portal, thekson se ai e ruajti lidhjen me antikitetin: për Psiharisin, dhimotiki ishte fëmija i vërtetë i gjuhës së lashtë. Ajo shënon gjithashtu se të dyja format pretendonin simbolin e vazhdimësisë dhe të unitetit të kombit. Kjo ndihmon të shpjegohet si një çështje gramatike mundi të zgjonte ndjenja kaq të forta nga të dyja anët.

Në shtator 1901, gazeta athinase Akropolis nisi të botonte Ungjillin e Mateut në një përkthim në dhimotiki të Aleksandros Pallisit. Një përkthim tjetër, i porositur nga mbretëresha Olga, kishte dalë në shkurt. Studentët demonstruan në mbrojtje të katharevusës, disa kundërshtarë shihnin rrezik kombëtar te sllavizmi, dhe Sinodi i Shenjtë dënoi përkthimet në greqishten e re. Më 8 nëntor (kalendari julian) demonstruesit dhe ushtarët u përleshën në Athinë. Shumica e tregimeve japin tetë të vdekur, një jep njëmbëdhjetë. Mitropoliti i Athinës Prokopi dhe kryeministri Theotoqis dhanë dorëheqjen. Këto ngjarje njihen si Ευαγγελικά.

Ορεστειακά pasuan në nëntor 1903. Teatri Mbretëror vuri në skenë Orestinë e Eskilit në një përkthim të Jeorjios Sotiriadhit, në një gjuhë midis dy formave. Protestuan studentët e profesor Jeorjios Mistriotit, sipas të cilit drama e lashtë duhej shfaqur vetëm në origjinal. Tregimet ndryshojnë për bilancin: një i vdekur dhe dhjetëra të plagosur, ose dy të vdekur dhe shtatë të plagosur.

Kushtetuta e vitit 1911 i rregulloi më pas të dyja çështjet. Neni 107 e bëri gjuhë zyrtare atë në të cilën janë hartuar kushtetuta dhe ligjet, dhe ndaloi “çdo përpjekje për ta prishur”. Një dispozitë tjetër ndaloi kthimin e Shkrimit në një formë tjetër gjuhe pa miratimin edhe të Kishës në Kostandinopojë.

Dhimotikistët iu drejtuan shkollave. Një shkollë vajzash në Volos, nën drejtimin e Aleksandros Delmuzosit, mësoi në dhimotiki që nga viti 1908 dhe u mbyll më 1911 mes armiqësisë vendore. Shoqëria për Arsimin u themelua më 1910, dhe më 1917 qeveria liberale e solli dhimotikin në vitet e para të shkollës fillore, me Delmuzosin, Dhimitris Glinosin dhe Manolis Triandafilidhin që punonin në ministri. Pastaj politika ndryshoi bashkë me qeveritë. Gramatika e dhimotikit e Triandafilidhit doli më 1941. Sipas një tregimi, qeveria e Papandreut e vitit 1964 u dha të dyja formave status të barabartë. Neni 6 i Kushtetutës së regjimit ushtarak të vitit 1968 e lidhi gjuhën e shtetit dhe të shkollës me gjuhën e ligjeve, duke imponuar kështu katharevusën pa e përmendur.

Pas rënies së regjimit më 1974, parlamenti miratoi Ligjin 309 në prill 1976, nën qeverinë Karamanlis (burimet japin datën 3 ose 30), me Jeorjios Rallisin ministër të Arsimit. Neni 2 i tij kërkon “greqishten e re” në shkolla që nga viti 1976–77 dhe e përkufizon si të bazuar në dhimotiki. Nuk përmend një gjuhë të shtetit, prandaj një studim në Portal thotë se dhimotiki u bë zyrtare në mënyrë të tërthortë, përmes gjuhës së mësimit. Një ligj shkollor i vitit 1985 thotë thjesht η δημοτική, dhe më 1986 teksti i Kushtetutës u kalua në dhimotiki.