Katharevousa en Dimotiki: de Griekse taalkwestie

De term is διγλωσσία, diglossie: volgens het woordenboek van Triantafyllidis het gebruik door een volk van twee vormen van zijn nationale taal voor verschillende functies. Geen van beide was Oudgrieks. Het woordenboek noemt de καθαρεύουσα een kunstmatig mengsel van archaïsche en nieuwgriekse elementen, gebruikt als officiële taal van de staat, en merkt op dat ze afstand zocht van zowel het Oud- als het Nieuwgrieks. De δημοτική omschrijft het als het algemene Nieuwgrieks, gevormd uit de spreektaal en gecultiveerd in de literatuur. Een lezersbrief die op het Portaal voor de Griekse taal wordt geciteerd, toont de afstand met een zinnenpaar, beide met de betekenis ‘Athene is sterk uitgebreid’: Αι Αθήναι επεκτάθησαν κατά μεγάλον ποσοστόν en Η Αθήνα επεκτάθηκε κατά μεγάλο ποσοστό.

Beide namen hebben antieke wortels en een moderne geschiedenis. Plato gebruikt καθαρεύω voor ‘zuiver zijn’ (Phaedo 67a), en het lexicon Liddell–Scott–Jones noemt Dionysius van Halicarnassus voor zuiverheid van taal (Lysias 2). Het woordenboek ziet in καθαρεύουσα ook de invloed van Frans idiome épuré of Duits Reinsprache. δημοτική kwam via Frans démotique, dat teruggaat op het Egyptische schrift dat Herodotus δημοτικά noemt, ‘van het volk’ (2.36).

Het debat kreeg vorm in de Griekse Verlichting. Adamantios Korais (1748–1833) pleitte voor een middenweg: geen ‘tirannen’ van het gewone volk en geen ‘slaven’ van zijn platheid, in woorden die de historicus K. Th. Dimaras aanhaalt; die vat zijn praktijk samen als een met mate gezuiverd Dimotiki. Anderen wilden meer: in 1853 riep Panagiotis Soutsos op tot een terugkeer naar de oude taal zelf. De katharevousa werd intussen de schrijftaal van de nieuwe Griekse staat.

De demoticistische beweging wordt meestal gedateerd vanaf 1888, toen Yannis Psycharis Το ταξίδι μου (‘Mijn reis’) uitbracht, geschreven in het Dimotiki en doorgaans het manifest van de beweging genoemd. Rena Stavridi-Patrikiou, van wie studies op het Portaal staan, benadrukt dat hij de band met de oudheid behield: voor Psycharis was het Dimotiki het echte kind van de oude taal. Ze merkt ook op dat beide vormen het symbool van de continuïteit en eenheid van de natie opeisten. Dat helpt verklaren hoe een kwestie van grammatica aan beide kanten zulke sterke gevoelens kon oproepen.

In september 1901 begon de Atheense krant Akropolis het Evangelie van Matteüs te drukken in een Dimotiki-vertaling van Alexandros Pallis. Een andere vertaling, in opdracht van koningin Olga, was in februari verschenen. Studenten betoogden voor de katharevousa, sommige tegenstanders zagen in het slavisme een nationaal gevaar, en de Heilige Synode veroordeelde vertalingen in het Nieuwgrieks. Op 8 november (juliaanse kalender) botsten betogers en soldaten in Athene. De meeste verslagen noemen acht doden, één noemt er elf. Metropoliet Prokopios van Athene en premier Theotokis traden af. Deze gebeurtenissen staan bekend als de Ευαγγελικά.

In november 1903 volgden de Ορεστειακά. Het Koninklijk Theater speelde de Oresteia van Aischylos in een vertaling van Georgios Sotiriadis, in een taal tussen de twee vormen in. Studenten van professor Georgios Mistriotis, die vond dat antiek drama alleen in het origineel mocht worden opgevoerd, protesteerden. De verslagen verschillen over de balans: één dode en tientallen gewonden, of twee doden en zeven gewonden.

De grondwet van 1911 regelde daarna beide zaken. Artikel 107 bepaalde dat de officiële taal die is waarin de grondwet en de wetten zijn opgesteld, en verbood ‘elke poging haar te bederven’. Een andere bepaling verbood de Schrift in een andere taalvorm weer te geven zonder goedkeuring ook van de Kerk in Constantinopel.

De demoticisten richtten zich op de scholen. Een meisjesschool in Volos onder Alexandros Delmouzos gaf vanaf 1908 les in het Dimotiki en sloot in 1911 na plaatselijke vijandigheid. De Vereniging voor Onderwijs werd in 1910 opgericht, en in 1917 bracht de liberale regering het Dimotiki in de eerste jaren van het basisonderwijs, met Delmouzos, Dimitris Glinos en Manolis Triantafyllidis op het ministerie. Daarna veranderde het beleid met de regeringen. De grammatica van het Dimotiki van Triantafyllidis verscheen in 1941. Volgens één verslag gaf de regering-Papandreou in 1964 beide vormen gelijke status. Artikel 6 van de grondwet van 1968, die van het militaire regime, koppelde de taal van staat en school aan de taal van de wetten en schreef zo de katharevousa voor zonder haar te noemen.

Na de val van het regime in 1974 nam het parlement in april 1976, onder de regering-Karamanlis, wet 309 aan (de bronnen geven de 3e of de 30e), met Georgios Rallis als minister van Onderwijs. Artikel 2 schrijft vanaf 1976–77 ‘Nieuwgrieks’ voor op school en omschrijft dat als gebaseerd op het Dimotiki. Het noemt geen taal van de staat; daarom zegt een studie op het Portaal dat het Dimotiki indirect officieel werd, via de onderwijstaal. Een schoolwet van 1985 zegt eenvoudig η δημοτική, en in 1986 werd de tekst van de grondwet in het Dimotiki omgezet.