Η αρχαία ελληνική κωμωδία: από τον Αριστοφάνη στον Μένανδρο

Η λέξη κωμῳδία υπάρχει ήδη στον Αριστοφάνη (Αχαρνής 378). Συνήθως εξηγείται από τον κῶμο, το γλέντι ή την παρέα των γλεντζέδων, και την ᾠδή, το τραγούδι. Ο Αριστοτέλης (Ποιητική 1448a) αναφέρει ότι οι Δωριείς τη συνέδεαν με την κώμη, το χωριό· το βασικό λεξικό LSJ θεωρεί αυτή την εξήγηση λανθασμένη. Οι αρχές μένουν σκοτεινές, και το λέει ο ίδιος ο Αριστοτέλης: η πρώιμη κωμωδία πέρασε απαρατήρητη, επειδή κανείς δεν την έπαιρνε στα σοβαρά, και ο άρχοντας της έδωσε χορό μόνο αργά (1449b).

Οι ασφαλείς χρονολογίες είναι λίγες. Επίσημος κωμικός διαγωνισμός άρχισε στα Μεγάλα Διονύσια το 486 π.Χ. (ορισμένες πηγές γράφουν 487/6) και στα Λήναια γύρω στο 440 π.Χ. Η κωμωδία δεν πρέπει να συγχέεται με το σατυρικό δράμα, που έκλεινε τη σειρά έργων ενός τραγικού ποιητή. Ούτε ο σάτυρος, ο ακόλουθος του Διονύσου, μας έδωσε τη σάτιρα: η σύγχρονη αυτή λέξη ήρθε μέσω των ιταλικών από το λατινικό satira.

Οι ονομασίες των περιόδων είναι μεταγενέστερες από τα έργα. Ο Αριστοτέλης αντιπαραθέτει παλιές και νέες κωμωδίες στα Ηθικά Νικομάχεια (1128a): οι παλιές γελούσαν με την αισχρολογία (αἰσχρολογία), οι νέες προτιμούσαν το υπονοούμενο (ὑπόνοια). Μεταγενέστεροι συγγραφείς, ανάμεσά τους ο Μάρκος Αυρήλιος (11.6), χρησιμοποιούν τους τρεις όρους Αρχαία, Μέση και Νέα (ἀρχαία, μέση, νέα). Τα όρια ανάμεσά τους είναι κατά προσέγγιση.

Από την Αρχαία Κωμωδία μόνο ένας ποιητής σώζεται με ολόκληρα έργα. Ο Κρατίνος και ο Εύπολις είναι γνωστοί από αποσπάσματα, ενώ από τον Αριστοφάνη έχουν μείνει έντεκα κωμωδίες, από το 425 έως το 388 π.Χ., από περίπου σαράντα (η Σούδα λέει 44). Στόχοι του ήταν εν ζωή πρόσωπα. Στους Αχαρνής 377–378 ο ήρωας, που μιλά εκ μέρους του ποιητή, θυμάται όσα έπαθε από τον Κλέωνα εξαιτίας της «περσινής κωμωδίας»· το αποτέλεσμα αυτής της διαμάχης είναι άγνωστο. Στους Ιππής (424 π.Χ.) ο Κλέων εμφανίζεται ως Παφλαγόνας δούλος, και οι στίχοι 230–232 αστειεύονται ότι κανένας κατασκευαστής προσωπείων δεν τόλμησε να αντιγράψει το πρόσωπό του. Οι Νεφέλες (423 π.Χ.) ήρθαν τελευταίες στον διαγωνισμό· ο Σωκράτης του Πλάτωνα (Απολογία 19c) θυμάται αργότερα τον «Σωκράτη» της σκηνής, που έλεγε ότι περπατά στον αέρα.

Τα εγχειρίδια περιγράφουν τη συνηθισμένη σειρά ενός έργου:

• πρόλογος: οι ηθοποιοί εκθέτουν το πρόβλημα.
• πάροδος: μπαίνει ο χορός, κατά την παράδοση με 24 μέλη και συχνά μεταμφιεσμένος, σε σφήκες ή πουλιά.
• ἀγών: τυπική σύγκρουση απόψεων· στους Βατράχους 883 ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης συγκρούονται σε ἀγῶνα σοφίας.
• παράβασις: ο χορός στρέφεται προς το κοινό.
• ἐπεισόδια: σύντομες σκηνές με χορικά τραγούδια ανάμεσά τους.

Σε μια διακοπή της δράσης ο χορός αφήνει τον ρόλο του και μιλά κατευθείαν στους θεατές, συχνά εκ μέρους του ποιητή. Ο Αριστοφάνης έχει γι’ αυτό το ρήμα: βαδίζω «προς το κοινό», πρὸς τὸ θέατρον παραβῆναι (Ιππής 508· πρβλ. Ειρήνη 735 και Θεσμοφοριάζουσες 785). Το LSJ παραθέτει το ουσιαστικό παράβασις για τη σκηνή αυτή μόνο από μεταγενέστερους συγγραφείς, όπως ο Πλούταρχος και ο Ηφαιστίων. Για την εικόνα που κρύβει δεν υπάρχει συμφωνία: το LSJ λέει ότι ο χορός «προχωρούσε μπροστά», ενώ άλλοι εξηγούν ότι «βγαίνει στο πλάι» από τον ρόλο του.

Δύο παραδείγματα δείχνουν το εύρος της. Στις Νεφέλες 518, στη διασκευασμένη μορφή που σώζεται, ο χορός αρχίζει με το ὦ θεώμενοι κατερῶ πρὸς ὑμᾶς ἐλευθέρως τἀληθῆ, «θεατές, θα σας πω ελεύθερα την αλήθεια», και ακολουθεί το παράπονο του ποιητή για την ήττα του έργου. Στους Βατράχους 686–688 ο «ιερός χορός» διεκδικεί το δικαίωμα να συμβουλεύει την πόλη και την προτρέπει να εξισώσει τους πολίτες (ἐξισῶσαι τοὺς πολίτας). Το πόσο εκφράζουν αυτά τα χωρία τις απόψεις του ίδιου του Αριστοφάνη αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Η παράβαση δεν ήταν ποτέ υποχρεωτική: οι Liddell και Scott σημειώνουν ότι λείπει από τη Λυσιστράτη, τις Εκκλησιάζουσες και τον Πλούτο, και κανένα σωζόμενο έργο μετά τους Βατράχους (405 π.Χ.) δεν την έχει.

Μετά τον Πελοποννησιακό Πόλεμο η κωμωδία αλλάζει. Τα κείμενα των Εκκλησιαζουσών (περ. 392 π.Χ.) και του Πλούτου (388 π.Χ.) έχουν τη σημείωση χοροῦ, «του χορού», εκεί όπου το χορικό τραγούδι δεν είναι πια γραμμένο. Ο Πλατώνιος, μεταγενέστερος κριτικός, αποδίδει την υποχώρηση της πολιτικής επίθεσης στον φόβο των δικών και στην έλλειψη ανθρώπων πρόθυμων να χρηματοδοτήσουν χορούς· μια αρχαία εξήγηση, όχι αποδεδειγμένη αιτία. Ανάμεσα στο 388 και το 316 π.Χ. δεν σώζεται κανένα ολόκληρο έργο, και έτσι η Μέση Κωμωδία είναι γνωστή από τίτλους και αποσπάσματα.

Η Νέα Κωμωδία, από τη δεκαετία του 320 π.Χ., μπαίνει στο ιδιωτικό σπίτι. Οι υποθέσεις της στηρίζονται στη σύμπτωση και σε τυποποιημένους χαρακτήρες: τον ερωτευμένο νέο, τον έξυπνο δούλο, τον καυχησιάρη στρατιώτη, τον φλύαρο μάγειρα, τον παράσιτο. Ο Μένανδρος (περ. 342–291 π.Χ.· οι χρονολογίες διαφέρουν ελαφρά) έγραψε σύμφωνα με τη Σούδα 108 έργα, αλλά είναι γνωστές μόνο οκτώ νίκες του. Η πρώτη του παράσταση χρονολογείται το 321 π.Χ., και ο Δύσκολός του, ο «δύστροπος άνθρωπος», νίκησε στα Λήναια του 316 π.Χ.

Ο Μένανδρος δεν έφτασε σε εμάς μέσα από μεσαιωνικά χειρόγραφα. Επέστρεψε από αιγυπτιακούς παπύρους: ο κώδικας του Καΐρου δημοσιεύτηκε το 1907, και ένας κώδικας Bodmer του 3ου αιώνα μ.Χ. μας έδωσε τον Δύσκολο το 1958, το μόνο έργο που σώζεται σχεδόν ολόκληρο. Ο Πλαύτος και ο Τερέντιος διασκεύασαν ελληνικά πρότυπα για τη Ρώμη, και τουλάχιστον δέκα έργα τους προέρχονται από τον Μένανδρο και τον Φιλήμονα. Οι τίτλοι μιλούν ακόμη νέα ελληνικά: βάτραχοι είναι τα ζώα που ξέρουμε, σφήκες τα έντομα, και ο δύσκολος, κάποτε δύστροπος, σημαίνει σήμερα κυρίως αυτό που δεν είναι εύκολο.