Το αρχαίο ελληνικό θέατρο

Το ελληνικό θέατρο γεννήθηκε στην Αθήνα τον 6ο αιώνα π.Χ. Τα έργα δεν παίζονταν κάθε μέρα. Ήταν μέρος μεγάλων θρησκευτικών γιορτών για τον Διόνυσο, τον θεό του κρασιού και του θεάτρου. Η σημαντικότερη ήταν τα Μεγάλα (ή εν άστει) Διονύσια, που γιορτάζονταν κάθε άνοιξη. Ως το 534 π.Χ. οι παραστάσεις είχαν γίνει μέρος της γιορτής, και μια παλιά παράδοση λέει ότι ένας ποιητής, ο Θέσπις, κέρδισε το πρώτο βραβείο τραγωδίας.

Η επίσκεψη στο θέατρο έμοιαζε λίγο με έναν μεγάλο τελικό σήμερα. Χιλιάδες άνθρωποι έρχονταν και κάθονταν στο ύπαιθρο από το πρωί, βλέποντας το ένα έργο μετά το άλλο. Οι ποιητές διαγωνίζονταν με καινούρια έργα, και κριτές διάλεγαν τους νικητές. Υπήρχαν δύο κύρια είδη: η τραγωδία (τραγῳδία), μια σοβαρή ιστορία για ήρωες και θεούς που συχνά τελειώνει με πόνο, και η κωμωδία (κωμῳδία), ένα αστείο έργο που σατίριζε πολιτικούς, ποιητές και απλούς Αθηναίους.

Ένα αρχαίο ελληνικό θέατρο χτιζόταν σε μια πλαγιά, κάτω από τον ανοιχτό ουρανό. Είχε τρία κύρια μέρη, και τα ονόματά τους είναι ακόμη ελληνικές λέξεις:

• Το θέατρον, «ο χώρος απ’ όπου βλέπεις», ήταν η κυρτή πλαγιά όπου καθόταν το κοινό· σήμερα το λέμε και κοίλο.
• Η ὀρχήστρα, «ο χώρος του χορού», ήταν το επίπεδο δάπεδο στο κάτω μέρος, όπου ο χορός τραγουδούσε και χόρευε.
• Η σκηνή ήταν το κτίριο πίσω από την ορχήστρα. Η λέξη αρχικά σήμαινε «τέντα». Οι ηθοποιοί άλλαζαν εκεί μέσα προσωπεία και κοστούμια, και η πόρτα και η επίπεδη στέγη της μπορούσαν να γίνουν μέρος του έργου.

Το θέατρο του Διονύσου στην Αθήνα βρίσκεται στη νότια πλαγιά της Ακρόπολης. Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι θεατές κάθονταν σε χωμάτινα πρανή και ξύλινα καθίσματα. Περίπου ανάμεσα στο 338 και στο 326 π.Χ., όταν ο πολιτικός Λυκούργος διαχειριζόταν τα οικονομικά της πόλης, απέκτησε πέτρινο κοίλο και πέτρινο σκηνικό οικοδόμημα· ό,τι βλέπουν σήμερα οι επισκέπτες προέρχεται κυρίως από τότε. Το θέατρο της Επιδαύρου, χτισμένο τον 4ο αιώνα π.Χ., χωρούσε περίπου 12.000 ανθρώπους (κατά άλλες εκτιμήσεις 14.000). Οι καμπύλες σειρές του στέλνουν τη φωνή των ηθοποιών πίσω προς το κοινό, γι’ αυτό είναι διάσημο για την ακουστική του.

Κάθε ερμηνευτής φορούσε προσωπείο, που λεγόταν πρόσωπον, όπως και το πρόσωπο του ανθρώπου. Τα προσωπεία ήταν φτιαγμένα από ελαφριά υλικά (ένας κωμικός ποιητής αναφέρει λινό προσωπείο), γι’ αυτό τα γνωρίζουμε κυρίως από αγγειογραφίες και μικρά πήλινα ειδώλια. Το προσωπείο έδειχνε αμέσως ποιος ήταν ο ήρωας: βασιλιάς, γέρος, νεαρή γυναίκα, θεός. Ο Αριστοτέλης σημειώνει ότι το κωμικό προσωπείο ήταν άσχημο και στραβό, αλλά δεν έδειχνε πόνο.

Μόνο άντρες έπαιζαν, και ερμήνευαν και τους γυναικείους ρόλους. Ο Αριστοτέλης (Ποιητική 1449a) λέει ότι ο Αισχύλος αύξησε τους υποκριτές από έναν σε δύο, και ο Σοφοκλής σε τρεις. Με τα προσωπεία, τρεις ηθοποιοί μπορούσαν να μοιραστούν όλους τους ρόλους με λόγο. Ο ηθοποιός λεγόταν ὑποκριτής, «αυτός που αποκρίνεται» ή «που ερμηνεύει». Στα νέα ελληνικά υποκριτής είναι κυρίως αυτός που προσποιείται· η καθημερινή λέξη για τον ηθοποιό είναι ηθοποιός.

Δίπλα στους ηθοποιούς βρισκόταν ο χορός: μια ομάδα που τραγουδούσε και χόρευε μαζί στην ορχήστρα και σχολίαζε την ιστορία. Στην τραγωδία είχε δώδεκα έως δεκαπέντε μέλη· λέγεται ότι ο Σοφοκλής όρισε τον αριθμό στους δεκαπέντε.

Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί ποιητές των οποίων σώζονται έργα είναι ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης. Τα έργα τους ξαναδιηγούνταν μύθους, όπως την επιστροφή του Αγαμέμνονα από την Τροία ή τη μοίρα του Οιδίποδα, και έθεταν δύσκολα ερωτήματα για τη δικαιοσύνη, την εξουσία και τους θεούς. Ο αγώνας κωμωδίας άρχισε στα Μεγάλα Διονύσια το 486 π.Χ. Ο πιο γνωστός κωμικός ποιητής είναι ο Αριστοφάνης, που σατίριζε ονομαστικά τους ηγέτες της Αθήνας ενώ η πόλη βρισκόταν σε πόλεμο. Αργότερα, την εποχή του Μενάνδρου, η κωμωδία στράφηκε σε καθημερινές οικογενειακές ιστορίες, τους προγόνους των σημερινών κωμικών σειρών.

Το αρχαίο θέατρο ζει ακόμη. Το 1938 η Ηλέκτρα του Σοφοκλή έγινε η πρώτη σύγχρονη παράσταση στο αρχαίο θέατρο της Επιδαύρου, και από το 1955 το Φεστιβάλ Αθηνών και Επιδαύρου ανεβάζει εκεί αρχαία έργα κάθε καλοκαίρι. Έλληνες που δεν έμαθαν ποτέ αρχαία ξέρουν τις λέξεις του θεάτρου: κόβουν εισιτήριο για το θέατρο, κοιτάζουν τη σκηνή, ακούν μια ορχήστρα και μιλούν για μια τραγωδία ή μια κωμωδία.