Τα Παναθήναια

Τα Παναθήναια, τὰ Παναθήναια, τιμούσαν την Αθηνά, τη θεά της πόλης. Μια μικρότερη γιορτή γινόταν κάθε χρόνο, και κάθε τέσσερα χρόνια ερχόταν μια πολύ μεγαλύτερη, τα Μεγάλα Παναθήναια. Γίνονταν τον μήνα Εκατομβαιώνα, περίπου τον Ιούλιο και τον Αύγουστο.

Τι έκαναν οι άνθρωποι; Περπατούσαν μαζί σε μια μεγάλη πομπή, από τον Κεραμεικό, μέσα από την Αγορά, ως την Ακρόπολη. Κορίτσια από επιφανείς οικογένειες υπηρετούσαν τη θεά, και οι κόρες των μετοίκων, των ξένων που ζούσαν στην Αθήνα, κρατούσαν σκαμνιά. Μαζί πήγαιναν και τα ζώα για τη θυσία. Ένας νόμος του 335–330 π.Χ. περίπου για την ετήσια γιορτή ορίζει να μοιράζεται το κρέας στους Αθηναίους. Στα Μεγάλα Παναθήναια γίνονταν επίσης αγώνες μουσικής, αθλητισμού και ιπποδρομίας.

Ποιος τα άρχισε; Ο Πλούταρχος λέει ότι ο ήρωας Θησέας καθιέρωσε αυτή την κοινή θυσία όταν ένωσε τους κατοίκους της Αττικής σε μία πόλη, αλλά αυτό είναι θρύλος. Τα μουσεία συνδέουν συνήθως τους μεγάλους αγώνες με μια αναδιοργάνωση της γιορτής το 566 π.Χ.

Στο κέντρο των Μεγάλων Παναθηναίων βρισκόταν ένα δώρο, ο πέπλος, ένα υφαντό ένδυμα για την Αθηνά. Ο ιστότοπος της ζωφόρου του Παρθενώνα, του ελληνικού Υπουργείου Πολιτισμού, λέει ότι τον ύφαιναν με χρυσή κλωστή οι Αρρηφόροι και οι Εργαστίνες, και ότι τον μετέφεραν σαν πανί πάνω σε ένα πλοίο με τροχούς. Ο Σωκράτης του Πλάτωνα λέει ότι ήταν γεμάτος κεντημένες σκηνές από μάχες των θεών (Ευθύφρων 6b–c). Ο περιηγητής Παυσανίας είδε κοντά στον Άρειο Πάγο ένα πλοίο φτιαγμένο για την πομπή (1.29.1). Κάποτε η Βουλή έκρινε τα σχέδια του πέπλου, ώσπου αυτό το έργο πέρασε σε δικαστήριο (Αθηναίων Πολιτεία 49.3).

Η πομπή μπορούσε να γίνει και πολιτική υπόθεση. Ο Θουκυδίδης (6.56–58) διηγείται πώς ο Ίππαρχος, αδελφός του τυράννου Ιππία, πρόσβαλε τον Αρμόδιο: κάλεσαν την αδελφή του να κρατήσει κάνιστρο σε μια πομπή και έπειτα την έδιωξαν. Ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων περίμεναν τα Μεγάλα Παναθήναια, τη μόνη μέρα που οι πολίτες μπορούσαν να συγκεντρωθούν οπλισμένοι χωρίς να κινήσουν υποψίες. Σκότωσαν τον Ίππαρχο την ώρα που οργάνωνε την πομπή. Η συνηθισμένη χρονολογία είναι το 514 π.Χ.

Δέκα άρχοντες, οι αθλοθέτες, διοικούσαν τα Μεγάλα Παναθήναια. Η Αθηναίων Πολιτεία (60) λέει ότι οργάνωναν την πομπή και τους αγώνες και φρόντιζαν να κατασκευαστούν ο πέπλος και οι αμφορείς. Οι νικητές στη μουσική έπαιρναν ασήμι και χρυσά αντικείμενα, οι νικητές στην ευανδρία, έναν αγώνα ανδρικής αρετής, έπαιρναν ασπίδες, και οι νικητές στον αθλητισμό και στην ιπποδρομία έπαιρναν λάδι.

Το λάδι προερχόταν από τις ιερές ελιές της Αθηνάς, τις μορίες, και το ίδιο κείμενο λέει ότι όποιος κατέστρεφε μία από αυτές τιμωρούνταν κάποτε με θάνατο. Γέμιζε ένα μεγάλο αγγείο, τον αμφορέα, χωρητικότητας σχεδόν σαράντα λίτρων. Στη μία πλευρά εικονίζεται η Αθηνά οπλισμένη ανάμεσα σε κίονες, με τις λέξεις τῶν Ἀθήνηθεν ἄθλων, «από τα έπαθλα της Αθήνας». Τα Μουσεία Τέχνης του Χάρβαρντ σημειώνουν ότι οι νικητές πυγμάχοι έπαιρναν 60 αμφορείς, αλλά ο αριθμός στηρίζεται σε σύγχρονες εκτιμήσεις: το μέρος των ανδρών στον κατάλογο επάθλων IG II² 2311 (περίπου 375 π.Χ.) έχει χαθεί, και όσα σώζονται δίνουν 30 σε ένα αγόρι που νίκησε στην πυγμαχία. Οι μελετητές διαφωνούν επίσης αν αυτοί οι «αμφορείς» ήταν πραγματικά αγγεία ή μέτρο για το λάδι.

Είχε τη θέση του και ο Όμηρος: ο ρήτορας Λυκούργος λέει ότι ένας νόμος όριζε να απαγγέλλονται τα έπη του σε κάθε Μεγάλα Παναθήναια (Κατά Λεωκράτους 102). Γύρω στο 330 π.Χ. ο ίδιος Λυκούργος έχτισε το στάδιο για τους αθλητικούς αγώνες.

Η ζωφόρος του Παρθενώνα, μήκους περίπου 160 μέτρων, τοποθετήθηκε ανάμεσα στο 443 και το 438 π.Χ. Το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού την περιγράφει ως την πομπή των Μεγάλων Παναθηναίων, με μουσικούς, υδριαφόρους και σκαφηφόρους, και με την παράδοση του πέπλου στο κέντρο της ανατολικής πλευράς. Η Τζένιφερ Νιλς θεωρεί ότι οι δέκα αγελάδες της νότιας πλευράς είναι η εκατόμβη για την Αθηνά.

Δεν συμφωνούν όλοι. Η Τζόαν Κόνελι έχει υποστηρίξει ότι η ζωφόρος δείχνει έναν μύθο, τον βασιλιά Ερεχθέα που θυσιάζει τις κόρες του, ενώ η Νιλς και η Έβελιν Χάρισον υπερασπίζονται την παναθηναϊκή ερμηνεία. Μια αναφορά για ένα συνέδριο της δεκαετίας του 1990 χαρακτήρισε ασυμβίβαστες τις θέσεις της Κόνελι και της Χάρισον. Γι’ αυτό, ας βλέπουμε τη ζωφόρο ως τεκμήριο που συζητιέται, όχι ως φωτογραφία.

Πολλές λέξεις της γιορτής χρησιμοποιούνται ακόμη. Η γιορτή, από το ἑορτή, είναι ένα πανηγυρικό γεγονός και η ονομαστική εορτή για την οποία σου εύχονται οι φίλοι. Το λάδι προέρχεται από το ἔλαιον μέσω του ἐλᾴδιον. Η εκατόμβη ονομάζει ακόμη την αρχαία θυσία, αλλά σήμερα σημαίνει και τεράστιο αριθμό θυμάτων, «εκατόμβες θυμάτων», μια σημασία διαμορφωμένη από το γαλλικό hécatombe.