Atina ve Sparta karşılaştırması

Antik Yunan tek bir ülke değildi. Yüzlerce küçük devletten oluşuyordu. Her biri bir πόλις (polis) idi: çevresinde kendi tarlaları ve köyleri, kendi yasaları ve kendi ordusu olan bir şehir. Bunlardan ikisi en güçlüleri oldu: Yunanca Ἀθῆναι denen Atina ve Σπάρτη, yani Sparta.

Atina, Orta Yunanistan’da kuru ve kayalık bir bölge olan Attika’daydı. Denize yakındı ve limanı Pire gemilerle ve tüccarlarla doluydu. Sparta ise Mora Yarımadası’nın güneyinde, Lakonya’daydı. Denizden uzakta, yüksek dağların arasında, Evrotas Nehri’nin yeşil vadisindeydi.

İki şehir görünüş olarak bile farklıydı. Atina, Akropolis’ine büyük mermer tapınaklar yaptı. Sparta ise büyük bir şehir değil, sade binaları olan birkaç köyden oluşan bir topluluktu. Tarihçi Thukydides, bir gün iki şehir de boş kalırsa insanların Atina’yı gerçekte olduğundan iki kat güçlü, Sparta’yı ise çok daha zayıf sanacağını yazdı.

Yunanca πολίτευμα kelimesi bir devletin yönetilme biçimi anlamına gelir. Yunanlar bu kelimeyi hâlâ kullanır: Yunanistan anayasasının birinci maddesi, Yunanistan’ın πολίτευμα’sının parlamenter bir demokrasi olduğunu söyler.

Atina, MÖ 508’de Kleisthenes’in reformlarından sonra bir δημοκρατία, yani “halkın yönetimi” oldu. Yetişkin erkek yurttaşlar, ayda yaklaşık dört kez toplanan halk meclisinde, ἐκκλησία’da konuşabilir ve oy verebilirdi. Kurayla seçilen 500 yurttaştan oluşan bir Konsey, meclisin işlerini hazırlardı. Ama kadınlar, köleler ve yabancılar oy veremezdi.

Sparta’nın aynı anda iki kralı vardı; iki kraliyet ailesinden gelen bu kralların her birine βασιλεύς denirdi. Orduyu onlar yönetirdi. Hepsi altmış yaşın üstünde olan 28 yaşlıdan oluşan bir konsey onlarla birlikte çalışırdı. Her yıl seçilen beş ἔφοροι (efor) çok güçlüydü: her ay onlar ve krallar, yasalara saygı göstereceklerine dair birbirlerine yemin ederdi. Spartalı erkeklerin meclisi oyları sayarak değil, bağırarak oy verirdi. Gücün çoğu birkaç kişinin elinde olduğu için Sparta’ya sık sık ὀλιγαρχία, yani “azınlığın yönetimi” denir. Ama daha antik çağda bile görüşler farklıydı: Aristoteles, bazılarının Sparta’da krallar, birkaç yönetici ve halkın bir karışımını gördüğünü anlatır.

Sparta’da çocukların nasıl büyüyeceğine şehir karar verirdi. Yazar Plutarkhos’a göre bir erkek çocuk yedi yaşında ailesinden ayrılırdı. Başka çocuklarla bir grup içinde yaşar ve asker olmak için zorlu bir eğitim olan ἀγωγή’ye başlardı. Çocuklar itaat etmeyi, soğuğa ve açlığa dayanmayı ve savaşmayı öğrenirdi. Spartalı kızlar da antrenman yapardı: güçlü büyümek için koşar, güreşir ve cirit atarlardı.

Atina’da her aile kendisi seçerdi. Filozof Platon, Atinalı erkek çocukların farklı öğretmenlere gittiğini anlatır. Biri onlara okuma yazmayı ve iyi şairlerin şiirlerini ezberlemeyi öğretirdi. Bir başkası müzik ve lir çalmayı öğretirdi. Bir antrenör de spor öğretirdi. Atinalı kızların çoğu evde kalır, orada yün eğirmeyi ve ev idare etmeyi öğrenirdi.

Thukydides’in Atinalı lider Perikles’e söylettiği ünlü bir konuşmada Atina, şehrinin herkese açık olmasıyla övünür; Spartalılar ise, der, çocukluktan itibaren ağır egzersizlerle cesaret kazanmaya çalışır.

Atina ve Sparta farklı yerlerde güçlüydü. Thukydides, Sparta’nın karada, Atina’nın ise denizde en büyük güç olduğunu yazdı. Atina’nın büyük bir στόλος’u, yani savaş gemilerinden oluşan bir donanması vardı.

Persler Yunanistan’a saldırdığında iki şehir birlikte savaştı ve Yunan ittifakını Sparta yönetti. MÖ 480’de Kral Leonidas ve Spartalıları Termopylai’de öldü; aynı yıl Atina gemileri Salamis deniz savaşının kazanılmasına yardım etti. Zaferden sonra Yunan şehirleri iki gruba ayrıldı: birini Atina, diğerini Sparta yönetiyordu.

MÖ 431’de aralarında uzun bir savaş, bir πόλεμος başladı: Peloponez Savaşı. Thukydides’e göre savaşın gerçek nedeni, Atina’nın giderek güçlenmesi ve Sparta’nın korkmasıydı. MÖ 404’te Atina teslim oldu. Sparta’nın bazı müttefikleri Atina’yı yok etmek istedi, ama Sparta bunu reddetti. Atina, Uzun Surlar’ını yıkmak ve on iki gemi dışında bütün gemilerini teslim etmek zorunda kaldı. Daha sonra, MÖ 371’de Thebaililer Leuktra’da Spartalıları yendi ve Sparta, Yunanistan’daki birincilik yerini kaybetti.