Η πόλη-κράτος στην αρχαία Ελλάδα

Η αρχαία λέξη πόλις σημαίνει «πόλη». Όμως μια αρχαία ελληνική πόλη ήταν κάτι παραπάνω από μια πόλη. Ήταν ένα μικρό, ανεξάρτητο κράτος. Στη μέση είχε ένα άστυ, συχνά με τείχη, και γύρω του τα χωράφια και τα χωριά. Οι Έλληνες έλεγαν αυτή την αγροτική περιοχή χώρα.

Κάθε πόλη έφτιαχνε τους δικούς της νόμους, διάλεγε τους δικούς της άρχοντες, είχε δικό της στρατό και συχνά έκοβε δικά της νομίσματα. Κάθε πόλη είχε επίσης έναν αγαπημένο θεό ή μια θεά που την προστάτευε. Η Αθήνα, για παράδειγμα, είχε την Αθηνά. Μερικές φορές δύο πόλεις ήταν φίλες και άλλες φορές πολεμούσαν η μία την άλλη.

Πόσες ήταν; Ιστορικοί του Κέντρου για την Πόλη της Κοπεγχάγης έφτιαξαν έναν κατάλογο με όλους τους τόπους που ήταν, ή πιθανότατα ήταν, πόλεις ανάμεσα στο 650 και το 325 π.Χ. περίπου. Μέτρησαν 1.035. Οι περισσότερες ήταν μικρές. Η Αθήνα και η Σπάρτη ήταν πολύ μεγαλύτερες από τις περισσότερες. Όλοι αυτοί οι Έλληνες μιλούσαν την ίδια γλώσσα και λάτρευαν τους ίδιους θεούς, αλλά δεν ζούσαν σε μία χώρα.

Πολλές πόλεις χτίστηκαν γύρω από έναν ψηλό βράχο ή λόφο. Οι Έλληνες τον έλεγαν ακρόπολη, δηλαδή «το πάνω μέρος της πόλης». Όταν υπήρχε κίνδυνος, οι άνθρωποι μπορούσαν να ανέβουν εκεί για να σωθούν. Στην κορυφή ήταν ο ναός του θεού της πόλης. Στην Ακρόπολη της Αθήνας οι άνθρωποι άρχισαν να λατρεύουν την Αθηνά τον 8ο αιώνα π.Χ. Τον 5ο αιώνα π.Χ. οι Αθηναίοι έχτισαν εκεί τον Παρθενώνα για εκείνη.

Κάτω από τον βράχο ήταν η αγορά, μια μεγάλη ανοιχτή πλατεία. Ήταν η καρδιά της καθημερινής ζωής. Αγρότες και τεχνίτες πουλούσαν εκεί τρόφιμα, αγγεία και παπούτσια. Οι πολίτες συναντιούνταν για να συζητήσουν τα νέα. Γύρω από την αγορά της Αθήνας υπήρχαν το βουλευτήριο, γραφεία αρχόντων και δικαστήρια.

Πολλές πόλεις είχαν γύρω τους ένα δυνατό πέτρινο τείχος. Έξω από τα τείχη ήταν τα κτήματα της χώρας, με ελιές, αμπέλια και σιτάρι.

Ο πολίτης ήταν μέλος της πόλης. Όμως δεν ήταν πολίτες όλοι όσοι ζούσαν σε μια πόλη. Στις περισσότερες ελληνικές πόλεις μόνο οι ελεύθεροι ενήλικοι άντρες από οικογένειες πολιτών είχαν όλα τα δικαιώματα. Οι γυναίκες, τα παιδιά, οι δούλοι και οι ξένοι που ζούσαν στην πόλη δεν ήταν πλήρεις πολίτες.

Οι πολίτες είχαν δικαιώματα και υποχρεώσεις. Μπορούσαν να παίρνουν μέρος στις συνελεύσεις, να βοηθούν να γίνουν οι νόμοι και να κάθονται ως δικαστές στα δικαστήρια. Έπρεπε επίσης να υπερασπίζονται την πόλη. Όταν γινόταν πόλεμος, οι πολίτες φορούσαν την πανοπλία τους και πολεμούσαν δίπλα δίπλα.

Κάθε πόλη διάλεγε μόνη της πώς θα κυβερνιέται. Σε κάποιες την εξουσία την είχε ένας βασιλιάς ή λίγες πλούσιες οικογένειες. Στην Αθήνα, οι ίδιοι οι πολίτες μαζεύονταν στη συνέλευση και ψήφιζαν για τις μεγάλες αποφάσεις. Αυτό ήταν η δημοκρατία. Ο φιλόσοφος Αριστοτέλης έγραψε ότι ο άνθρωπος είναι από τη φύση του «πολιτικό ζώο», ένα πλάσμα φτιαγμένο για να ζει σε πόλη.

Η αρχαία πόλη χάθηκε πριν από πολύ καιρό, αλλά οι λέξεις της όχι. Άκουσέ τες στα νέα ελληνικά:

• Η πόλη είναι ακόμα η συνηθισμένη λέξη για ένα άστυ. Πολλοί Έλληνες λένε την Κωνσταντινούπολη απλώς η Πόλη, από το όνομά της που σημαίνει «η πόλη του Κωνσταντίνου».
• Ο πολίτης σημαίνει ακόμα μέλος ενός κράτους με δικαιώματα.
• Η αγορά σήμερα σημαίνει το μέρος με τα μαγαζιά ή τα ψώνια. Όποιος πάει για ψώνια λέει «πάω στην αγορά».
• Ακρόπολη λέγεται ο γνωστός βράχος της Αθήνας, αλλά και άλλα ψηλά κάστρα αρχαίων πόλεων.

Και πολλές άλλες γλώσσες χρησιμοποιούν την πόλη. Οι αγγλικές λέξεις «politics» και «police» και η γαλλική «politique» βγαίνουν από λέξεις φτιαγμένες πάνω στο πόλις. Όταν ένας Έλληνας μαθητής μαθαίνει για την αρχαία πόλη-κράτος, ακούει λέξεις που λέγονται κάθε μέρα στον δρόμο.