Athina dhe Sparta: krahasim

Greqia e lashtë nuk ishte një vend i vetëm. Ajo përbëhej nga qindra shtete të vogla. Secili ishte një πόλις (polis): një qytet me arat dhe fshatrat e veta përreth, me ligjet e veta dhe ushtrinë e vet. Dy prej tyre u bënë më të fortat nga të gjitha: Athina, greqisht Ἀθῆναι, dhe Sparta, Σπάρτη.

Athina ndodhej në Atikë, një tokë e thatë dhe shkëmbore në Greqinë qendrore. Ishte afër detit, dhe porti i saj, Pireu, ishte plot me anije dhe tregtarë. Sparta ndodhej në Lakoni, në jug të Peloponezit. Ishte larg detit, në luginën e gjelbër të lumit Evrota, mes maleve të larta.

Dy qytetet dukeshin ndryshe edhe nga pamja. Athina ndërtoi tempuj të mëdhenj prej mermeri në Akropolin e saj. Sparta nuk ishte një qytet i madh, por një grup fshatrash me ndërtesa të thjeshta. Historiani Tukididi shkroi se, po të mbeteshin bosh një ditë të dy qytetet, njerëzit do të mendonin se Athina kishte qenë dy herë më e fuqishme nga ç’ishte në të vërtetë, dhe Sparta shumë më e dobët.

Fjala greke πολίτευμα do të thotë mënyra se si qeveriset një shtet. Grekët e përdorin ende: neni i parë i Kushtetutës greke thotë se πολίτευμα i Greqisë është demokraci parlamentare.

Athina u bë një δημοκρατία, «qeverisja e popullit», pas reformave të Klistenit në vitin 508 p.e.s. Qytetarët meshkuj të rritur mund të flisnin dhe të votonin në kuvend, ἐκκλησία, që mblidhej rreth dyzet herë në vit. Një Këshill prej 500 qytetarësh, të zgjedhur me short, përgatiste punën e tij. Por gratë, skllevërit dhe të huajt nuk votonin.

Sparta kishte njëkohësisht dy mbretër, nga dy familje mbretërore; secili quhej βασιλεύς. Ata udhëhiqnin ushtrinë. Me ta punonte një këshill prej 28 pleqsh, të gjithë mbi gjashtëdhjetë vjeç. Pesë ἔφοροι (eforë), të zgjedhur çdo vit, kishin pushtet të madh: çdo muaj ata dhe mbretërit betoheshin se do t’i respektonin ligjet. Kuvendi i spartanëve votonte me britma, jo duke numëruar votat. Meqë pak burra kishin pjesën më të madhe të pushtetit, Spartën shpesh e quajnë ὀλιγαρχία, «qeverisja e të paktëve». Por që në lashtësi njerëzit nuk pajtoheshin: Aristoteli tregon se disa shihnin te Sparta një përzierje mbretërish, sunduesish të paktë dhe populli.

Në Spartë, qyteti vendoste si do të rriteshin fëmijët. Sipas shkrimtarit Plutark, një djalë e linte familjen në moshën shtatë vjeç. Jetonte në një grup me djem të tjerë dhe fillonte ἀγωγή, një stërvitje e ashpër për t’u bërë ushtar. Djemtë mësonin të bindeshin, të duronin të ftohtin dhe urinë, dhe të luftonin. Edhe vajzat spartane stërviteshin: vraponin, bënin mundje dhe hidhnin shtizën, që të rriteshin të forta.

Në Athinë, çdo familje zgjidhte vetë. Filozofi Platon përshkruan si djemtë athinas shkonin te mësues të ndryshëm. Njëri u mësonte të lexonin e të shkruanin, dhe të mësonin përmendësh vjersha të poetëve të mirë. Një tjetër mësonte muzikë dhe lirën. Një trajner mësonte sportin. Shumica e vajzave athinase rrinin në shtëpi, ku mësonin të tjerrnin leshin dhe të mbanin një shtëpi.

Në një fjalim të famshëm që Tukididi ia vë në gojë udhëheqësit athinas Perikliut, Athina krenohet që qyteti i saj është i hapur për të gjithë, ndërsa spartanët, thotë ai, që në fëmijëri stërviten për trimëri me ushtrime të rënda.

Athina dhe Sparta ishin të forta në vende të ndryshme. Tukididi shkroi se Sparta ishte fuqia më e madhe në tokë, dhe Athina në det. Athina kishte një στόλος të madh, një flotë anijesh luftarake.

Kur persët sulmuan Greqinë, dy qytetet luftuan së bashku, dhe Sparta udhëhiqte aleancën greke. Në vitin 480 p.e.s., mbreti Leonida dhe spartanët e tij ranë në Termopile, dhe po atë vit anijet athinase ndihmuan të fitohej beteja detare e Salaminës. Pas fitores, qytetet greke u ndanë në dy grupe: njërin e udhëhiqte Athina, tjetrin Sparta.

Në vitin 431 p.e.s. nisi mes tyre një luftë e gjatë, një πόλεμος: Lufta e Peloponezit. Tukididi mendonte se shkaku i vërtetë ishte se Athina po bëhej gjithnjë më e fortë, dhe Sparta kishte frikë. Në vitin 404 p.e.s. Athina u dorëzua. Disa aleatë të Spartës donin ta shkatërronin Athinën, por Sparta nuk pranoi. Athina duhej të rrëzonte Muret e Gjata dhe të dorëzonte të gjitha anijet përveç dymbëdhjetë. Më vonë, në vitin 371 p.e.s., tebanët i mundën spartanët në Leuktra, dhe Sparta humbi vendin e parë në Greqi.