Antik Yunan’da ticaret, gemiler ve Pire Limanı

Atina’nın nüfusu kalabalıktı ve tahılı yetmiyordu, bu yüzden yiyecek uzaklardan gemiyle gelmek zorundaydı. MÖ 4. yüzyılda hatip Demosthenes, Atinalılara başka her halktan daha çok tahıl (σῖτος) getirdiklerini söyledi. Karadeniz’den, diğer bütün yerlerden gelenin toplamı kadar tahıl geldiğini de söyledi. Tahıl ayrıca Sicilya’dan ve Mısır’dan da gelirdi.

Gemiler başka birçok mal da getirirdi. Tarihçi Thukydides’in yazıya geçirdiği bir konuşmada Perikles, bütün dünyanın ürünlerinin Atina’ya geldiğini söyleyerek övünür. Malların gelip satıldığı yere ἐμπόριον, yani ticaret limanı denirdi. Evinden uzakta mal alıp satan kişi ἔμπορος, yani tüccardı. Yunanlar iki sözcüğü de hâlâ kullanır: εμπόριο ticaret demektir, έμπορος ise hâlâ tüccar demektir.

Atinalılar başlangıçta gemilerini rüzgâra ve dalgalara açık bir koy olan Phaleron’da tutuyordu. Hemen yakında daha iyi bir yer vardı: Pire (Πειραιεύς).

MÖ 493 dolaylarında Atinalı önder Themistokles, Pire’yi surlarla korumaya başladı. Thukydides, üç doğal limanı olduğu için bu yeri beğendiğini anlatır. MÖ 483’ten itibaren Atinalıları büyük bir donanma yapmaya da ikna etti. Her limanın kendi görevi vardı:

• En büyüğü olan Κάνθαρος, özellikle ticarete hizmet ederdi. Bugünkü merkez liman aynı yerdedir.
• Bugün Πασαλιμάνι denen Ζέα, büyük olasılıkla savaş gemilerinin ana üssüydü. MÖ 4. yüzyıl yazıtları burada 196 gemi barınağı sayar. νεώσοικοι denen bu uzun çatılı yapılarda sudan çekilen savaş gemileri dururdu.
• Bugün Μικρολίμανο denen Μουνιχία’da 82 gemi barınağı vardı.

MÖ 5. yüzyılda Miletli mimar Hippodamos, kenti düzenli yapı adalarına göre planladı. Tarihçiler kesin tarih konusunda anlaşamıyor. MÖ 461 ile 457 arasında Atinalılar, kentten limana uzanan yaklaşık 6 kilometrelik Uzun Surlar’ı yaptı. Bu surlar sayesinde, kentin dışında düşman ordusu olsa bile yiyecek denizden Atina’ya ulaşabiliyordu. Atina MÖ 404’te Sparta’ya karşı uzun savaşı kaybedince surlar yıkıldı. Konon onları MÖ 393’te yeniden yaptı.

Bir ticaret gemisi (πλοῖον) yavaş giderdi: en yüksek hızı yaklaşık altı knot, yani saatte 11 kilometreydi. Birçok gemi 100-150 ton yük (φορτίον) taşırdı. En büyükleri yaklaşık 400 ton taşırdı. Gemiler özellikle yazın, aşağı yukarı mayıstan ekime kadar sefer yapardı.

Tüccarlar genellikle mal almak için borç alır, sonra gemide yer kiralardı. Gemi sahiplerinin birçoğu Atinalı değil, yabancıydı. Faizler yüksekti, ama tüccar parayı ancak yük sağ salim ulaşırsa geri öderdi. Fırtınalar ve korsanlar gerçek tehlikelerdi. Tarihçiler, bu insanlar hakkında oldukça az şey bildiğimizi hatırlatır.

Pire’de tüccarlar mallarını δεῖγμα denen bir pazar yerinde gösterirdi. Bugün δείγμα numune demektir. Kıbrıs’ta Girne açıklarında dalgıçlar, MÖ 300 dolaylarından kalma bir Yunan ticaret gemisi buldu. Gemide çoğu Rodos’tan gelen yüzlerce kil küp (ἀμφορεῖς), kabuklu bademler ve en az 27 değirmen taşı vardı. Pire’ye gittiğini gösteren bir kanıt yok, ama gerçek bir yükün neye benzediğini gösteriyor.

MÖ 86’da Romalı komutan Sulla, Pire’yi ele geçirip yaktı ve bu kez surlar yeniden yapılmadı. Liman küçüldü, ama gemiler onun güvenli sularını kullanmayı sürdürdü. Orta Çağ’da denizciler ona Porto Leone, yani aslanın limanı derdi, çünkü girişinde dev bir mermer aslan dururdu. 1687–1688’de bir Venedik donanması aslanı Venedik’e götürdü.

1834’te Atina yeni Yunan devletinin başkenti oldu ve liman yeniden büyümeye başladı. Sonraki yıllarda Sakız ve Hydra gibi adalardan gelen insanlar oraya yerleşti. Bugün Pire Limanı kendini Atina’nın doğal limanı ve Yunanistan’ın ana kapısı olarak tanıtıyor. Buradan adalara feribotlar kalkıyor, dünyanın her yerinden konteyner ve yolcu gemileri geliyor.