Delos Birliği ve Atina İmparatorluğu

MÖ 480–479 zaferlerinden sonra Pers'e karşı savaş denizde sürdü. 478'de Spartalı Pausanias Yunan donanmasını Byzantion'a götürdü, ama davranışları müttefikleri ona karşı çevirdi. Thukydides (1.95–96), onların önderliği, ἡγεμονία, isteyerek Atina'ya verdiğini ve Sparta'nın başka komutanların da aynı biçimde yozlaşmasından korkarak bundan vazgeçtiğini söyler.

“Delos Birliği” modern bir addır. Thukydides yalnızca Atinalılardan ve müttefikleri ξύμμαχοι'den söz eder; bu, σύμμαχοι sözcüğünü yazış biçimidir. Aristoteles okuluna ait Atinalıların Devleti (23.4–5), Aristeides'in ilk ödemeleri Timosthenes'in arkhonluğunda belirlediğini ve İonlara aynı dostlara ve düşmanlara sahip olmak üzere ant içtiğini, andı pekiştirmek için de denize demir külçeleri atıldığını anlatır. Orada aktarıldığı biçimiyle ant Pers'in adını anmaz. Thukydides, Pers kralının topraklarını yağmalamayı πρόσχημα, yani açıklanmış amaç ya da bahane diye adlandırır; bu sözcük Atina'nın gerçek niyetlerini açık bir soru olarak bırakır.

Thukydides 1.96 anahtar bölümdür. Atina hangi kentlerin gemi, hangilerinin para vereceğini belirledi. Yeni bir Atina makamı, Ἑλληνοταμίαι, yani “Yunanların haznedarları”, φόρος'u teslim alıyordu: “çünkü paranın getirilmesine bu ad verildi” (οὕτω γὰρ ὠνομάσθη τῶν χρημάτων ἡ φορά). İlk belirlenen tutar 460 talentti, ancak bu toplamın neleri kapsadığı araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Ortak hazine, ταμιεῖον, Delos'taydı ve toplantılar, ξύνοδοι, kutsal alanda yapılırdı. Tarihçiler genellikle “haraç” yazar, ama Thomas Martin'e göre “aidat” resmî dile daha yakındır; yeter ki ödemelerin zorunlu ve kalıcı olduğu unutulmasın.

Thukydides (1.99) sonrası için müttefikleri suçlar. Uzakta hizmetten kaçınmak için çoğu, gemi göndermek yerine para ödemeyi kabul etti. Atina donanması onların parasıyla büyürken kendileri savaş deneyimini yitirdi. Peloponnesos Savaşı başladığında yalnızca Sakız ve Midilli hâlâ gemi veriyordu, Perikles de yılda ortalama 600 talente güvenebiliyordu (Thukydides 2.13).

Thukydides (1.97), müttefiklerin başta αὐτόνομοι olduğunu söyler. Sonra Naksos ayrıldı ve kuşatmayla geri döndürüldü: “yerleşik kurala aykırı olarak köleleştirilen ilk müttefik kent” (1.98). Yıl vermez; modern tahminler MÖ 470 dolaylarından 467 dolaylarına uzanır. Thasos yaklaşık 465'te anakaradaki pazarları ve madeni yüzünden ayaklandı ve kuşatmanın üçüncü yılında surlarını, gemilerini ve madenini teslim etti (1.100–101). Ayrılmaların, ἀποστάσεις, başlıca nedenleri ödenmeyen haraç, eksik gemiler ve hizmetten kaçınmaydı (1.99).

Mısır'daki ağır yenilginin ardından hazine Atina'ya geçti. Olağan tarih, kazınmış listelerin başladığı MÖ 454/3'tür, ancak taşınma daha önce olmuş olabilir ve Thukydides'in bu yıllara ilişkin anlatısı (1.96–118) bundan hiç söz etmez. Neden ya Pers'e karşı güvenlik ya da müttefikler üzerinde denetimdi: Plutarkhos (Perikles 12) iki görüşü de aktarır. Ayrıca Theophrastos'a dayanarak taşınmayı Samosluların önerdiğini ve Aristeides'in bunu haksız ama yararlı bulduğunu anlatır (Aristeides 25); Martin'in tarihlendirdiği gibi Aristeides 465 dolayında öldüyse bu öykü 454 ile zor bağdaşır.

Sonraki ayaklanmalar daha sert cezalandırıldı: Samos (MÖ 441–439) dokuz aylık kuşatmadan sonra surlarını ve gemilerini yitirdi, rehineler verdi (1.117); Mytilene (428–427) topraklarını ve binden fazla erkeğini yitirdi (3.50). Güç ittifakın dışında da kullanıldı: Atina'ya boyun eğmeyi reddedip tarafsız kalan Melos (5.84) kuşatıldı ve 416'da erkekleri öldürüldü, kadınlar ve çocuklar köleleştirildi (5.116).

Yazıtlar, Thukydides'in vermediğini verir. Haraç listeleri denilen belgeler aslında haracın tamamını değil, yalnızca Athena'ya verilen altmışta birlik payı, talent başına bir mina, kaydeder. 3,8 metre yüksekliğindeki ve bugün 184 parça olan “ilk taş”, MÖ 454/3 ile 440/39 arasını kapsar. Örneğin Thasos 448/7'ye dek 3 talent, 443'ten itibaren 30 talent ödedi; bunun eski ayaklanmasıyla ilgisi olup olmadığı belirsizdir. Genellikle bu altmışta birlik payların Perikles'in yapılarına katkı sağladığı düşünülür; Plutarkhos'un eleştirmenleri müttefik parasıyla kentin “yaldızlandığından” yakınır. Kararnameler daha sıkı bir denetimi gösterir: Kleinias kararnamesi (MÖ 425/4 ya da biraz sonrası) her ödeme için mühürlü tabletler ister, bir başkası ise Atina parasını, ağırlıklarını ve ölçülerini zorunlu kılar, ama tarihi belirsizdir. Thukydides'e (7.28) göre 413'te Atina, haraç yerine deniz ticaretine %5 vergi koydu.

Thukydides'in Atinalıları bunu açıkça söyler. Güdüleri “korku, sonra onur, daha sonra çıkar” idi (1.75), Perikles'i de onlara egemenliklerini, ἀρχή, “bir tiranlık gibi” elde tuttuklarını söyler (2.63). Atina 404'te teslim olduğunda Sparta ona on iki gemi bıraktı (Ksenophon, Hellenika 2.2.20) ve ittifak ayakta kalmadı.