Trireme: Antik Yunan savaş gemisi

τριήρης sözcüğü, üç sıra kürekli gemi demektir. Trireme’nin her iki yanında üst üste bu üç sıra vardı. En üstteki kürekçiler θρανῖται idi. Onların altında zigitler, en altta da talamitler otururdu.

Mürettebat yaklaşık 200 kişiydi ve bunların yaklaşık 170’i kürekçiydi. Diğerleri subaylar, denizciler, 10 asker ve 4 okçuydu. Bir flütçü ritmi verirdi, böylece bütün kürekler birlikte hareket ederdi.

Başta τριήραρχος, yani trierark vardı. Atina’da bu kişi zengin bir yurttaştı. Gemiyi donatmak ve ona bakmak zorundaydı, savaşta da gemiye komuta edebilirdi. Kürekçiler için ayrıca κελευστής vardı: onlara emir veren bir subay. Yunanca bu sözcüğü hâlâ kullanıyor: bugün κελευστής, donanmada bir astsubaydır, kara ordusundaki çavuşla aşağı yukarı aynı rütbededir.

Kürekçiler kimdi? Kaynaklarımız tek bir yanıt vermiyor. Yunan Kültür Bakanlığı’nın bir sayfası, hepsinin büyük olasılıkla özgür Atinalı yurttaşlar olduğunu söylüyor. Thukydides’te (1.143) Perikles, yurttaşlardan, metoikoslardan (Atina’da yaşayan yabancılar) ve yabancı denizcilerden söz eder. Thukydides, Sicilya’daki Atina donanmasında köleler olduğunu da belirtir (7.13).

Kürek çekmek ücretli bir işti. MÖ 415’te Sicilya’ya gönderilen büyük donanma için Atina her denizciye günde bir drahmi öderdi, trierarklar da üstteki kürekçilere ek para verirdi (6.31).

Kürekçiler kendi eşyalarını taşırdı. Thukydides (2.93), denize yürüyerek gitmek zorunda kalan Peloponnesoslu denizcileri anlatır: her birinin elinde bir kürek, bir minder ve kürek için deri bir halka vardı.

En heyecanlı öyküsü MÖ 427’den. Atina, Lesbos’taki Mytilene’nin erkeklerini öldürme kararı aldı, sonra fikrini değiştirdi. İkinci bir trireme, birincinin ardından hızla yola çıktı. Mürettebat kürek çekerken şarap ve zeytinyağıyla karıştırılmış arpa yedi, sırayla uyudu. Son anda yetiştiler (3.49).

Geminin ön ucu πρῷρα, arka ucu πρύμνη idi. Trireme’nin önünde silahı, yani mahmuz ya da ἔμβολον vardı: tunçla kaplı, sivri, ahşap bir uç. Mürettebat hızla kürek çeker ve düşman gemisini batırmak için yanına vururdu. Trireme’nin yelkenleri de vardı, ama savaşta en çok kürekler önemliydi. Ksenophon (Anabasis 6.4.2), bir trireme’nin Byzantion’dan Herakleia’ya uzun bir günde kürekle gidebildiğini söyler.

Onu kim icat etti? Thukydides (1.13), Korinthos’un Yunanistan’da trireme yapılan ilk yer olduğunun söylendiğini aktarır. Ayrıca Korinthoslu gemi yapımcısı, yani ναυπηγός Ameinokles’in, Peloponnesos Savaşı’nın bitiminden yaklaşık 300 yıl önce Samos için dört gemi yaptığını anlatır. Bu, yaklaşık MÖ 700 demektir. Tarihçiler hâlâ anlaşamıyor: bazıları ilk triremeleri daha sonraki bir döneme tarihlendiriyor, bazıları da ilk yapanların Fenikeliler olduğunu düşünüyor.

MÖ 483/482’de Atinalılar, Laurion’da zengin bir gümüş damarı buldu. Themistokles onları bu parayı gemilere harcamaya ikna etti. MÖ 480’de Atina’nın 200 gemisi vardı, Yunanistan’ın en büyük donanmasıydı ve Salamis Savaşı’na tam zamanında hazırdı.

Bilim insanları uzun süre trireme’yi tartıştı. Birçoğu, kürekleri üç katta olan bir geminin gerçekten işleyebileceğinden kuşkuluydu. 1982’de tarihçi John Morrison, gemi mühendisi John Coates ve Frank Welsh, bu fikri sınamak için Trireme Trust’ı kurdu. Taşa oyulmuş Lenormant kabartması gibi eski metinlerden ve resimlerden yararlandılar.

Yunan Deniz Kuvvetleri gemiyi yapmaya karar verdi. Yunan marangozlar, 1985’ten 1987’ye kadar Pire yakınındaki Keratsini’de bir tersanede çalıştı. Gemi 36,9 metre uzunluğunda ve 5,5 metre genişliğindedir. Ağustos 1987’de Ολυμπιάς adını aldı.

1987’den 1994’e kadar gönüllüler, üç katta 170 kürekle, altı deniz denemesinde onunla kürek çekti. Denemeler, iyi ve hızlı kürek çekilebildiğini gösterdi. 1993’te İngiltere’de Thames Nehri’ne de gitti.

Deniz denemeleri bitti. 2017’de Trireme Trust, artık deneyler için yeterince sağlam olmadığını söyledi. Bir Yunan haberine göre Deniz Kuvvetleri 1997’de onu yalnızca sergi eşyası olarak kullanmaya karar verdi. Yine de 2004’te olimpiyat ateşini taşıdı, Deniz Kuvvetleri müzesi de onun hâlâ kutlamalara katıldığını ve ziyaretçilerle geziler yaptığını söylüyor. Deniz Kuvvetleri ona bakmayı sürdürüyor.