Antik Yunan’da para ve sikkeler: drahmi ve Atina baykuşu

Çok eskiden insanlar sikkeyle ödeme yapmazdı. Eşyaları takas ederlerdi: biraz buğdaya karşılık bir keçi ya da bir çömleğe karşılık zeytinyağı. İnsanlar metal parçalarıyla da ödeme yapardı. Ne kadar değerli olduğunu bilmek için metali terazide tartarlardı.

Tarihçi Herodotos, bugünkü Batı Türkiye’de yaşayan bir halk olan Lidyalıların altından ve gümüşten sikke yapan ilk insanlar olduğunu yazdı. Kısa süre sonra Yunan şehirleri de kendi sikkelerini yaptı. Sikkeye Yunanca νόμισμα denir. Bu kelime başta herkesin kullanmayı kabul ettiği bir şey, yani bir gelenek anlamına geliyordu.

Paraya dair bazı Yunanca kelimeler sikkelerden de eskidir. Erken dönemlerde insanlar para olarak demir şişler ya da çiviler kullanırdı. Böyle bir şiş için kullanılan kelimelerden biri ὀβολός idi. Altı şiş bir avuç ederdi, bir δραχμή. Bu kelime “kavramak” anlamına gelen bir fiilden gelir. Sonra eski adlar kaldı ve küçük gümüş sikkelerin adları oldu.

Antik Atina’da para şöyle işlerdi:

• 6 obolos 1 drahmi ederdi.
• 100 drahmi 1 mina ederdi, yani μνᾶ.
• Talanton, yani τάλαντον, en büyük birimdi. Çok büyük bir paraydı.

Obolos minicik bir gümüş sikkeydi, pazarda küçük alışverişler için iyiydi. Atinalılar dört drahmi değerinde büyük bir sikke de basarlardı: τετράδραχμον. Böyle bir sikke yaklaşık 17 gram gümüş ağırlığındadır.

Pazarda, yani agorada, bir sarraf bir masada otururdu. Masaya Yunanca τράπεζα denir. Ziyaretçiler başka şehirlerden başka sikkelerle gelirdi, o da bunları Atina parasına çevirirdi. Bu yüzden bugün Yunancada banka hâlâ τράπεζα diye adlandırılır, bankacı da τραπεζίτης’tir. Eski Yunancada τραπεζίτης sarraf demekti.

Bozuk paranın da kendi kelimesi vardı: κέρμα. Yunanlılar cüzdanlarındaki madeni paralara hâlâ κέρματα derler.

Atina, ünlü dört drahmilik sikkelerini MÖ 6. yüzyılın sonunda basmaya başladı. Uzmanlar tam yıl konusunda anlaşamıyor: çoğu MÖ 515 civarı diyor, ama önerilen tarihler yaklaşık MÖ 525 ile 510 arasında değişiyor. Ön yüzde miğferli tanrıça Athena’nın başı vardı. Arka yüzde onun kuşu, baykuş, yani γλαῦξ vardı, küçük bir zeytin dalı ve bir hilalle birlikte. Üç harf, ΑΘΕ, “Atinalıların” anlamına geliyordu. İnsanlar bu sikkelere kısaca “baykuşlar” derdi.

Gümüş, yani ἄργυρος, Atina’nın güneyindeki Lavrion madenlerinden gelirdi. MÖ 483 civarında madenciler çok miktarda yeni gümüş buldu. Her yurttaşa onar drahmi verilecekti. Ama Herodotos’un anlattığına göre Themistokles adlı bir önder, Atinalıları bunun yerine 200 savaş gemisi yapmaya ikna etti. Kısa süre sonra bu gemiler Yunanistan için Perslere karşı savaştı.

Baykuşlar bütün Yunan dünyasında, Atina’yı sevmeyen şehirlerde bile kullanılırdı. Aristophanes’in bir komedisinde biri bir baykuş görür ve sorar: “Atina’ya baykuş kim getirdi?” Bu bir şakaydı, çünkü Atina’da zaten bol bol baykuş vardı. Aynı oyunun ilerisinde kuşlar, jüri üyelerine “Lavrion baykuşları” vaat eder. Bu baykuşlar, derler, keselerine yuva yapacak ve bozuk para, κέρματα, çıkaracak.

Drahmi çok uzun yaşadı. Yunan Bağımsızlık Savaşı’ndan sonra vali Ioannis Kapodistrias, 1828’de yeni Yunan devletinin ilk sikkelerini bastırdı. Bunlara, ateşten yeniden doğan kuşun adıyla “feniks” denirdi. 1832’de eski ad geri döndü: Yunanistan’ın yine drahmisi vardı. Drahmiyi, yerini avronun aldığı 2002 yılına kadar kullandı.

Paraya dair pek çok kelime bugünkü Yunancada hâlâ yaşıyor:

• οβολός, iyi bir amaç için verilen küçük bir para bağışıdır. Bir bağış kutusunun üstünde «Δώστε τον οβολό σας», “Obolosunuzu verin” yazabilir.
• νόμισμα, madeni para ya da bir ülkenin parasıdır. Yılbaşı günü Yunan aileleri, içine bir madeni para saklanmış bir pasta keser: βασιλόπιτα. Parayı bulan, bütün yıl şanslı olur.
• τάλαντο bugün yetenek demektir, müzik ya da sanat için bir Tanrı vergisi.