Tregtia, anijet dhe porti i Pireut në Greqinë e lashtë

Athina kishte shumë banorë dhe jo mjaft drithë, prandaj ushqimi duhej të vinte nga larg me anije. Në shekullin IV p.e.s. oratori Demosteni u tha athinasve se sillnin më shumë drithë (σῖτος) se çdo popull tjetër. Tha gjithashtu se nga Deti i Zi vinte aq drithë sa nga të gjitha vendet e tjera së bashku. Drithë vinte edhe nga Sicilia dhe Egjipti.

Anijet sillnin edhe shumë mallra të tjera. Në një fjalim të shkruar nga historiani Tukidid, Perikliu mburret se prodhimet e gjithë botës vijnë në Athinë. Vendi ku mallrat mbërrinin dhe shiteshin quhej ἐμπόριον, domethënë port tregtar. Ai që blinte dhe shiste mallra larg shtëpisë ishte ἔμπορος, tregtar. Grekët i përdorin ende të dyja fjalët: εμπόριο do të thotë tregti, dhe έμπορος do të thotë ende tregtar.

Në fillim athinasit i mbanin anijet në Falero, një gji i hapur ndaj erës dhe valëve. Afër kishte një vend më të mirë: Pireu (Πειραιεύς).

Rreth vitit 493 p.e.s. udhëheqësi athinas Temistokli filloi të fortifikonte Pireun. Tukididi thotë se vendi i pëlqente sepse kishte tre porte natyrore. Nga viti 483 p.e.s. ai i bindi athinasit të ndërtonin edhe një flotë të madhe. Çdo port kishte detyrën e vet:

• Κάνθαρος, më i madhi, shërbente kryesisht për tregti. Porti qendror i sotëm ndodhet në të njëjtin vend.
• Ζέα, që sot quhet Πασαλιμάνι, ishte me sa duket baza kryesore e anijeve luftarake. Mbishkrimet e shekullit IV p.e.s. përmendin këtu 196 strehë anijesh. Në këto ndërtesa të gjata me çati, të quajtura νεώσοικοι, qëndronin anijet luftarake të nxjerra nga uji.
• Μουνιχία, që sot quhet Μικρολίμανο, kishte 82 strehë anijesh.

Në shekullin V p.e.s. arkitekti Hipodam nga Mileti e projektoi qytetin me blloqe të rregullta. Historianët nuk pajtohen për datën e saktë. Midis viteve 461 dhe 457 p.e.s. athinasit ndërtuan Muret e Gjata, rreth 6 kilometra, nga qyteti deri te porti. Falë këtyre mureve, ushqimi mund të arrinte në Athinë nga deti, edhe kur një ushtri armike ishte jashtë qytetit. Kur Athina humbi luftën e gjatë kundër Spartës më 404 p.e.s., muret u rrëzuan. Kononi i ndërtoi përsëri më 393 p.e.s.

Anija tregtare (πλοῖον) lëvizte ngadalë: shpejtësia e saj më e madhe ishte rreth gjashtë nyje, domethënë 11 kilometra në orë. Shumë anije mbanin një ngarkesë (φορτίον) prej 100 deri në 150 tonësh. Më të mëdhatë mbanin rreth 400 tonë. Anijet lundronin kryesisht në verë, afërsisht nga maji deri në tetor.

Tregtarët zakonisht merrnin para hua për të blerë mallra dhe pastaj merrnin me qira vend në një anije. Shumë pronarë anijesh ishin të huaj, jo athinas. Interesat ishin të larta, por tregtari i kthente paratë vetëm nëse ngarkesa mbërrinte shëndoshë e mirë. Stuhitë dhe piratët ishin rreziqe të vërteta. Historianët paralajmërojnë se dimë mjaft pak për këta njerëz.

Në Pire tregtarët i tregonin mallrat në një vend tregu të quajtur δεῖγμα. Sot δείγμα do të thotë mostër. Pranë Kirenias në Qipro, zhytësit gjetën një anije tregtare greke të rreth vitit 300 p.e.s. Kishte qindra enë balte (ἀμφορεῖς), shumica nga Rodi, bajame me lëvozhgë dhe të paktën 27 gurë mulliri. Asgjë nuk tregon se po shkonte në Pire, por tregon si dukej një ngarkesë e vërtetë.

Më 86 p.e.s. gjenerali romak Sula pushtoi Pireun dhe e dogji, dhe këtë herë muret nuk u ndërtuan përsëri. Porti u zvogëlua, por anijet i përdornin ende ujërat e tij të sigurta. Në Mesjetë detarët e quanin Porto Leone, porti i luanit, sepse në hyrje qëndronte një luan i madh prej mermeri. Më 1687–1688 një flotë veneciane e çoi luanin në Venecia.

Më 1834 Athina u bë kryeqyteti i shtetit të ri grek dhe porti filloi të rritej përsëri. Në vitet që pasuan aty u vendosën njerëz nga ishuj si Kiosi dhe Hidra. Sot Porti i Pireut paraqitet si porti natyror i Athinës dhe porta kryesore e Greqisë. Nga këtu nisen tragete për në ishuj, dhe vijnë anije me kontejnerë dhe anije turistike nga e gjithë bota.