Antik Atina’da yurttaşlar, metoikoslar ve köleler

MÖ 5. yüzyılda Atina’nın çarşısında dolaştığını düşün. Herkes birbirine benziyor: sade giysiler, sandaletler, iş gören eller. Ama çevrendeki insanlar birbirinden çok farklı üç gruba ayrılıyor.

Yurttaşlar, πολῖται, kentin üyeleriydi. Yalnızca yetişkin erkek yurttaşlar halk meclisinde oy verebilir, jüri üyesi olabilir ya da görev alabilirdi. Yurttaşlar toprak ve ev de sahibi olabilirdi.

Metoikoslar, μέτοικοι, Atina’ya kalıcı olarak yerleşmiş özgür yabancılardı. Tüccar, çömlekçi, inşaatçı ya da sarraf olarak çalışırlardı. Özgürdüler, ama oy veremezler ve her yıl vergi öderlerdi.

Köleler, δοῦλοι, hiç özgür değildi. Bir eşya gibi bir sahibe aittiler ve alınıp satılabilirlerdi. Yemek pişirir, temizlik yapar, tarlaları sürer, atölyelerde eşya yapar ve gümüş madenlerinde kazı yaparlardı.

Atina’da yurttaşlık doğumla gelirdi, yaşanan yerle değil. Perikles’in MÖ 451/0’da önerdiği bir yasadan sonra, bir çocuk ancak annesi ve babası Atinalıysa yurttaş olabiliyordu (Atinalıların Anayasası 26.3). Atina’da yabancı bir babadan doğan erkek, hayatı boyunca yabancı kalırdı.

On sekiz yaşında genç adam kendi δῆμος’una, yani köyüne ya da mahallesine kaydedilirdi. Demos üyeleri yemin ederek oy verirdi: Gerekli yaşa gelmiş miydi, özgür ve meşru bir evlilikten mi doğmuştu? Onu reddederlerse mahkemeye başvurabilirdi, ama kaybederse köle olarak satılırdı (Atinalıların Anayasası 42.1). Yurttaşlık, kentin titizlikle koruduğu bir ayrıcalıktı.

Atinalı kadınlar da yurttaştı ve yalnızca yurttaş bir anne yurttaş bir çocuk dünyaya getirebilirdi. Ama kadınların siyasi hakları yoktu: Oy vermez, mecliste konuşmaz, görev almazlardı. Yani Atina’yı gerçekten yönetenler, kent nüfusunun bir azınlığıydı: yurttaş ailelerinden gelen yetişkin erkekler.

Suda adlı Bizans sözlüğüne göre metoikos, gelip geçen bir ziyaretçi değil, bir kentten kalkıp başka bir kentte kalıcı olarak yaşamaya gelen kişiydi. Birçoğu başka Yunan kentlerinden, bazıları da Trakya, Fenike ya da Küçük Asya’dan geliyordu; onları Atina’nın ve limanı Pire’nin ticareti çekiyordu.

Metoikosların oy hakkı olmadan yükümlülükleri vardı. Her yıl bir erkek on iki drahmilik μετοίκιον vergisini, bağımsız bir kadın ise altı drahmi öderdi; ödemeyen metoikos satılabilirdi (Suda, hatip İsaios’a dayanarak). Bir metoikosun ayrıca kefil olacak bir yurttaşa, bir προστάτης’e ihtiyacı vardı. Metoikoslar, kent onlara bu hakkı bir onur olarak vermedikçe toprak ya da ev sahibi olamazdı. Savaşa katılırlardı: Thukydides (2.31), MÖ 431’de Megara’ya yapılan saldırıda en az 3.000 metoikos hoplit sayar.

Bazı metoikoslar zengin oldu. Kephalos, Perikles’in daveti üzerine Siraküza’dan gelmişti ve ailesinin Pire’de bir kalkan atölyesi vardı. Oğlu, söylev yazarı Lysias, daha sonra Otuz Tiran’ın MÖ 404’te onlardan 700 kalkan ve 120 köleyi nasıl aldığını anlattı (Lysias 12.4, 12.19).

Kölelik her Yunan kentinde olağandı ve Atina da bir istisna değildi. Kölelerin çoğu savaşta esir alınmış ya da tüccarlardan satın alınmış yabancılardı. Evlerde, tarlalarda, atölyelerde ve en ağır koşullarda Laurion’un gümüş madenlerinde çalışırlardı. Ksenophon (Gelirler Üzerine 4.14), komutan Nikias’ın bir zamanlar madenlerde bin adamı olduğunu ve her birini günde bir obolos karşılığında kiraya verdiğini anlatır.

Kaç köle vardı? Kimse kesin olarak bilmiyor. Athenaios (6.272c), MÖ 4. yüzyılın sonunda Phaleronlu Demetrios zamanında yapılan bir sayımı aktarır: 21.000 Atinalı, 10.000 metoikos ve 400.000 köle. Tarihçiler bu grupların ne anlama geldiğini tartışıyor ve birçoğu köle sayısını inanılmaz derecede yüksek buluyor. Thukydides (7.27) daha küçük ama daha sağlam bir ipucu verir: MÖ 413’ten sonra 20.000’den fazla köle Spartalılara kaçtı.

Bazı köleler azat edilirdi. Azatlı bir köle, ἀπελεύθερος, yurttaş olmaz, metoikosların arasına katılır ve onların vergisini öderdi. Yaşlı Oligark diye bilinen düşmanca bir yazar, Atina’da köleleri, metoikosları ve yurttaşları giysilerinden ayırt edemediğinizden bile yakınıyordu (Atinalıların Anayasası 1.10).