Handel, statki i port w Pireusie w starożytnej Grecji

Ateny miały wielu mieszkańców i za mało zboża, dlatego jedzenie musiało przypływać statkami z daleka. W IV wieku p.n.e. mówca Demostenes powiedział Ateńczykom, że sprowadzają więcej zboża (σῖτος) niż jakikolwiek inny lud. Powiedział też, że znad Morza Czarnego przypływa tyle zboża, ile ze wszystkich innych miejsc razem. Zboże przybywało także z Sycylii i Egiptu.

Statki przywoziły też wiele innych towarów. W mowie spisanej przez historyka Tukidydesa Perykles chwali się, że plony całego świata trafiają do Aten. Miejsce, do którego przybywały towary i gdzie je sprzedawano, nazywało się ἐμπόριον, czyli port handlowy. Ten, kto kupował i sprzedawał towary daleko od domu, był ἔμπορος, czyli kupcem. Grecy do dziś używają obu słów: εμπόριο znaczy handel, a έμπορος nadal znaczy kupiec.

Na początku Ateńczycy trzymali statki w Faleronie, zatoce otwartej na wiatr i fale. Tuż obok było lepsze miejsce: Pireus (Πειραιεύς).

Około 493 roku p.n.e. ateński przywódca Temistokles zaczął umacniać Pireus. Tukidydes pisze, że to miejsce mu się podobało, bo miało trzy naturalne porty. Od 483 roku p.n.e. przekonał też Ateńczyków do budowy wielkiej floty. Każdy port miał swoje zadanie:

• Κάνθαρος, największy, służył głównie handlowi. Dzisiejszy port centralny leży w tym samym miejscu.
• Ζέα, dziś zwana Πασαλιμάνι, była prawdopodobnie główną bazą okrętów wojennych. Inskrypcje z IV wieku p.n.e. wymieniają tu 196 hangarów na okręty. W tych długich krytych budynkach, zwanych νεώσοικοι, stały okręty wojenne wyciągnięte z wody.
• Μουνιχία, dziś zwana Μικρολίμανο, miała 82 hangary na okręty.

W V wieku p.n.e. architekt Hippodamos z Miletu zaplanował miasto w regularnych kwartałach. Historycy nie zgadzają się co do dokładnej daty. Między 461 a 457 rokiem p.n.e. Ateńczycy zbudowali Długie Mury, mające około 6 kilometrów, od miasta do portu. Dzięki nim jedzenie mogło dotrzeć do Aten z morza nawet wtedy, gdy wroga armia stała pod miastem. Gdy w 404 roku p.n.e. Ateny przegrały długą wojnę ze Spartą, mury zburzono. Konon odbudował je w 393 roku p.n.e.

Statek handlowy (πλοῖον) płynął wolno: jego największa prędkość wynosiła około sześciu węzłów, czyli 11 kilometrów na godzinę. Wiele statków wiozło ładunek (φορτίον) o masie od 100 do 150 ton. Największe wiozły około 400 ton. Statki pływały głównie latem, mniej więcej od maja do października.

Kupcy zwykle pożyczali pieniądze na zakup towarów, a potem wynajmowali miejsce na statku. Wielu właścicieli statków było cudzoziemcami, a nie Ateńczykami. Odsetki były wysokie, ale kupiec oddawał pieniądze tylko wtedy, gdy ładunek dotarł bezpiecznie. Burze i piraci byli prawdziwym zagrożeniem. Historycy przypominają, że wiemy o tych ludziach dość mało.

W Pireusie kupcy pokazywali towary na targu zwanym δεῖγμα. Dziś δείγμα znaczy próbka. Niedaleko Kyrenii na Cyprze nurkowie znaleźli grecki statek handlowy z około 300 roku p.n.e. Miał na pokładzie setki glinianych naczyń (ἀμφορεῖς), większość z Rodos, migdały w łupinach i co najmniej 27 kamieni młyńskich. Nic nie wskazuje, że płynął do Pireusu, ale pokazuje, jak wyglądał prawdziwy ładunek.

W 86 roku p.n.e. rzymski wódz Sulla zdobył Pireus i spalił go, a tym razem murów nie odbudowano. Port się zmniejszył, ale statki nadal korzystały z jego bezpiecznych wód. W średniowieczu żeglarze nazywali go Porto Leone, portem lwa, bo przy wejściu stał ogromny marmurowy lew. W latach 1687–1688 flota wenecka zabrała lwa do Wenecji.

W 1834 roku Ateny zostały stolicą nowego państwa greckiego, a port znowu zaczął rosnąć. W kolejnych latach osiedlili się tam mieszkańcy wysp takich jak Chios i Hydra. Dziś port w Pireusie przedstawia się jako naturalny port Aten i główna brama Grecji. Stąd odpływają promy na wyspy, a kontenerowce i statki wycieczkowe przypływają z całego świata.