Platon'un mağara alegorisi

Platon Devlet'i bir sohbet olarak yazdı. Yedinci kitapta Sokrates, Platon'un kardeşi Glaukon'dan şu sahneyi hayal etmesini ister (514a–517a).

• İnsanlar yer altındaki bir mağarada, bir σπήλαιον içinde yaşar. Çocukluklarından beri bacaklarından ve boyunlarından zincirlidirler, bu yüzden yalnızca önlerine bakabilirler.
• Arkalarında, daha yukarıda bir ateş yanar. Ateşle tutsaklar arasından bir yol geçer ve yolun boyunca alçak bir duvar uzanır; bu duvar kukla oyunlarındaki perde gibidir. Orada yürüyen insanlar eşyaları, insan ve hayvan figürlerini yukarı kaldırır.
• Tutsaklar yalnızca gölgeleri, σκιαί, mağaranın önlerindeki bölümünde görür. Taşıyanlardan biri konuşunca yankı bir gölgeden geliyormuş gibi olur. Böylece yalnızca gölgelerin gerçek olduğunu sanırlar.
• Bir tutsak serbest bırakılır ve gün ışığına sürüklenir. Işık gözlerini acıtır. Önce gölgeleri, sonra sudaki yansımaları, sonra nesnelerin kendisini, sonra gece gökyüzünü ve en sonunda güneşi görür.
• Aşağıya, eski yerine döner. Artık karanlıkta göremez ve ötekiler ona güler. Kendilerini kurtarmaya çalışanı öldürürlerdi.

“Tuhaf bir görüntü”, der Glaukon. «ὁμοίους ἡμῖν», diye yanıtlar Sokrates: “bize benzer” (515a).

“Alegori” bizim sözcüğümüzdür. Sokrates öyküye εἰκών, yani görüntü der ve onu kendisi açıklar (517a–c). Hapishane çevremizde gördüğümüz dünyaya, ateşi ise güneşin gücüne karşılık gelir. Tırmanış, ruhun νοητὸς τόπος'a, yalnızca düşüncenin ulaştığı bölgeye yükselişidir. Bir de çekince ekler: «θεὸς δέ που οἶδεν», bunun doğru olup olmadığını tanrı bilir (517b).

En sonda ve görülmesi en zor olan ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα, yani İyi idesidir (517b–c). Platon'un ideleri, algıladığımız şeylerin ardındaki değişmez gerçekliklerdir. İyi görüldükten sonra doğru ve güzel olan her şeyin nedeni olarak tanınmalıdır; özel ya da kamusal yaşamda akıllıca davranacak kişi onu görmüş olmalıdır.

Mağara üç görüntüden oluşan bir diziyi tamamlar: diyalogda Güneş ve Bölünmüş Çizgi hemen ondan önce gelir.

İlk cümle, görüntünün doğamızla ilgili olduğunu söyler: «παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας», eğitim ve eğitimsizlik bakımından (514a). Sokrates sonucu 518b–d'de çıkarır. Bazıları, kör gözlere görme koyar gibi ruha bilgi koyduklarını ileri sürer. O ise öğrenme gücünün zaten var olduğunu söyler. Eğitim, ruhu gerçek olana çevirme sanatıdır, περιαγωγή.

Sonra zor soru gelir. Doruğa ulaşanlar geri dönmek istemez, ama ideal kentin kurucuları onların orada kalmasına izin vermemelidir (519c–d). Glaukon bunun onlara haksızlık olduğunu söyler. Sokrates, yasanın tek bir grubu değil bütün kenti gözettiğini söyler ve onlara der ki: «καταβατέον», aşağı inmelisiniz, herkes sırayla (520c). O zaman kenti gölgeler için dövüşen rakipler, «σκιαμαχούντων», değil uyanık insanlar yönetir.

Araştırmacılar filozofların neden kabul edeceğini hâlâ tartışır: Sokrates onların yönetmeye zorlanması gerektiğini tekrar tekrar söyler ve onları yalnızca adaletin harekete geçirip geçirmediği tartışmalıdır. Metin, Sokrates'in MÖ 399'daki ölümünün de adını hiç anmaz, ama birçok okur onu 517a'daki tehditte duyar.

Bu sahnenin büyük bölümü bugün de aynı sözcüklerle anlatılabilir. Το σπήλαιο του Δυρού resmî bir addır; konuşurken Yunanlar σπηλιά der. Θέατρο σκιών, yani gölge tiyatrosu, Yunanların Karagiozis'e verdiği addır, ancak bu oyunun Platon'un görüntüsüyle tarihsel bir bağı yoktur. Platon'un kuklacıları, θαυματοποιοί (514b), bugün sihirbazlardır. Σκιαμαχία artık var olmayan bir düşmana karşı boş bir mücadeledir.

Το είδωλο hâlâ aynadaki görüntüdür, 516a'daki sudaki εἴδωλα gibi, ama bir pop idolü de olabilir. Παιδεία ise eğitim bakanlığı Υπουργείο Παιδείας'ın kapısında yazar; «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία», 1973 öğrenci ayaklanmasının başlıca sloganıydı.