Ksenophon'un Anabasis'i: On Binler'in yürüyüşü

Yunanca adı Κύρου Ἀνάβασις, yani «Kyros'un yukarı çıkışı». Bir ἀνάβασις, kıyıdan iç bölgelere yapılan yürüyüştür ve eser bu fiille açılır: II. Dareios ölüm döşeğindeyken Kyros babasının yanına «çıktı», ἀναβαίνει (1.1.2). II. Artakserkses kral olunca Kyros ağabeyinin tahtını almayı tasarladı ve sahte bahanelerle, birçoğu Peloponnesos'tan olan Yunan askerleri topladı (1.1.6).

Ksenophon kesin sayılar verir. Kelainai'de Kyros yaklaşık on bir bin hoplit ve iki bin peltast saydı (1.2.9); savaştan önceki teftişte 10.400 hoplit ve 2.500 peltast (1.7.10). «On Binler» adı yuvarlanmış bir sayıdır. Kral'ın ordusu için aktardığı rakamlar, 1.200.000 kişi, inandırıcı değildir ve modern tarihçiler bunları reddeder.

Savaş MÖ 401'de Babil'in kuzeyinde yapıldı. Yunanlar kendi kanatlarında kazandı, ama Kyros «Adamı görüyorum» diye bağırarak kardeşine saldırdı, onu yaraladı ve öldürüldü (1.8.26–27). Ksenophon yerin adını hiç vermez: Kunaksa adı yalnızca Plutarkhos'un Artakserkses'in Hayatı adlı eserinde geçer.

Kyros olmadan Yunanlar imparatorluğun derinliklerinde mahsur kaldı. Satrap Tissaphernes onların komutanlarını yanına çağırdı, tutuklattı ve dışarıda bekleyen yüzbaşılar kılıçtan geçirildi (2.5.31–32). Ksenophon kendini ancak şimdi, üçüncü tekil şahısla tanıtır: «ne komutan, ne yüzbaşı, ne de asker olarak» gelmiş, dostu Proksenos'un daveti üzerine orduya katılmış bir Atinalı (3.1.4). Sokrates'e danışmış, Sokrates de onu Delphoi'ye göndermişti (3.1.5–7); umutsuzluk gecesinde de rüyasında babasının evine yıldırım düştüğünü gördü (3.1.11). Şafaktan önce subaylar yeni komutanlar seçti ve Ksenophon, Proksenos'un yerine seçildi (3.1.47).

Kuzeye yürüyüş Kardukhların dağlarından ve Ermenistan'ın karlarından geçti. Ksenophon yolu σταθμοί, yani günlük yürüyüş konakları, ve παρασάγγαι, yani Pers uzaklık birimi ile ölçer. Yunanlar denize, Sinope'nin bir Yunan kolonisi olan Trapezus'ta ulaştı (4.8.22) ve Kerasus'ta yapılan sayımda 8.600 hayatta kalan çıktı (5.3.3). Sondaki, bazı editörlerin sonradan eklendiğini düşündüğü özet, ἀνάβασις ve κατάβασις için bir yıl üç ayda 215 konak ve 1.150 parasang hesaplar (7.8.26).

Yerel bir kılavuz, orduyu beş gün içinde «denizi görecekleri» bir yere götürmeye söz verdi (4.7.20). Beşinci gün Θήχης adlı bir dağa vardılar. Öncü birlik zirveye çıkıp denizi görünce «büyük bir çığlık koptu», κραυγὴ πολλὴ ἐγένετο (4.7.21). Artçılarla birlikte olan Ksenophon önde yeni düşmanların saldırdığını sandı. Gürültü arttıkça bir ata binip süvarilerle öne atıldı, «ve çok geçmeden askerlerin θάλαττα θάλαττα diye bağırdığını ve sözü birbirine ilettiğini duyarlar» (4.7.24).

• ἀκούουσι βοώντων: tarihsel şimdiki zaman, ve ἀκούω fiili duyulan kişilerin genitifiyle.
• θάλαττα: İyonca ve diğer lehçelerin çoğunda σσ olan yerde Attika ττ'si (Smyth § 78).
• παρεγγυώντων: söz kol boyunca aktarılıyordu, 4.7.25'te de olduğu gibi.

Zirvede adamlar ağlayarak komutanlarına ve yüzbaşılarına sarıldı, sonra taşları büyük bir tümsek, bir κολωνός halinde yığdılar ve üzerine deriler, sopalar ve ele geçirilmiş kalkanlar adadılar (4.7.25–26). Theches'in nerede olduğu hâlâ tartışmalıdır: Trabzon'un gerisindeki pek çok tepeden deniz göründüğü için Tuplin ve Brennan (2023), her tanımlamanın bir tahmin olarak kaldığını savunur.

Gryllos'un oğlu Ksenophon, MÖ 430–425 civarında Attika'daki Erkhia deme'sinde doğdu. Kendinden neredeyse her zaman üçüncü şahısla, «Atinalı Ksenophon» olarak söz eder. Hellenika'da (3.1.2) Kyros'un seferini ve denize dönüşü öğrenmek isteyenleri «Syrakusalı Themistogenes»in anlatısına yönlendirir. Plutarkhos bunu zaten bir takma ad olarak okumuştu ve pek çok araştırmacı Anabasis'in önce bu adla dolaştığını kabul eder; bu, mesafeli üçüncü şahıs sesini de açıklar. Bu bir varsayımdır, kesin bilgi değil; eserin kitap kitap yayımlanmış olması da mümkündür.

Bu mesafe tarafsızlıkla karıştırılmamalı. Ksenophon kendine uzun konuşmalar ve en iyi kararları verir, sonraki kitaplar da orduda kendisine yöneltilen suçlamalara yanıt verir (5.6–8). Yine de Anabasis, kesin mesafeleri ve Pers İmparatorluğu'nun dört bir yanındaki halkları, ırmakları ve köyleri betimlemesiyle değerli bir tarih kaynağı sayılır. Yunanca öğrenenler için açık Attika düzyazısını güçlü bir anlatıyla birleştirir; bu yüzden savaşları, meclisleri ve Theches sahnesi çeviri çalışmalarında sık seçilir.