Delfi Kahini ve Pythia

Delfi, Orta Yunanistan’da, Parnassos Dağı’nın yamaçlarında, yüksekte bulunan kutsal bir yerdir. Antik çağda en ünlü μαντεῖον, yani kehanet merkezi buydu: insanların bir tanrıya gelecekle ilgili sorular sorduğu bir yer. Delfi’nin tanrısı ışığın, müziğin ve kehanetin tanrısı Apollon’du.

Yunanlar Delfi hakkında bir mit anlatırdı. Zeus dünyanın merkezini bulmak istedi. Biri doğuya, biri batıya olmak üzere iki kartal uçurdu. İki kartal Delfi’nin üzerinde buluştu. Bu yüzden Yunanlar Delfi’ye ὀμφαλός, yani dünyanın göbeği dedi. Başka bir mite göre dev bir yılan, Python, burayı korurdu; ta ki Apollon onu oklarıyla öldürene kadar. Delfi’nin eski adı Πυθώ, Pytho idi ve Apollon’un rahibesinin adı, Πυθία, yani Pythia buradan gelir.

Arkeologlar, Delfi’de daha MÖ 9. yüzyılda tanrılara tapınıldığını ve kutsal alanın MÖ 8. yüzyılda büyüdüğünü ortaya çıkardı. Bütün Yunan dünyasından şehirler buraya gelir, Apollon’a sundukları armağanları saklamak için küçük hazine binaları yaparlardı.

Pythia, Delfili bir kadındı. İnsanlar Apollon’un onun ağzından konuştuğuna inanırdı. Tarihçi Diodoros, eski zamanlarda Pythia’nın genç bir kız olduğunu, ama daha sonra genç kız gibi giydirilmiş, elli yaşın üstünde bir kadın olduğunu anlatır.

Ziyaretçiler armağanlar getirir ve çoğunlukla bir keçi kurban ederdi. Tapınağın altında küçük bir oda vardı: ἄδυτον, tapınağın en kutsal yeri. Oraya yalnızca rahipler girebilirdi. Pythia orada bir τρίπους üzerinde, yani üç ayaklı tabure denen yüksek bir oturağın üzerinde otururdu. Tanrının cevabını, χρησμός’u verirdi. Günümüze ulaşan cevapların çoğu manzumdur. Bazı antik yazarlar rahiplerin onun sözlerini düzenlemeye yardım ettiğini söyler, ama tarihçiler rahiplerin rolünün ne kadar büyük olduğunu hâlâ tartışıyor.

Antik yazarlar ayrıca yerde, içinden tuhaf bir buhar çıkan bir yarıktan söz ederdi; Pythia bu buharı solurmuş. 1927’de Fransız jeologlar böyle bir yarık bulamadı. 2001’de yeni bir araştırma, tapınağın altındaki kayada iki fay ve yakındaki bir kaynakta tatlı kokulu bir gaz, etilen buldu. Pythia’nın sırrı bu muydu? Bilim insanları ve tarihçiler hâlâ aynı fikirde değil.

Delfi’nin cevapları ünlendi, çünkü çoğu zaman iki şey anlamına gelebiliyordu. Tarihçi Herodotos iki ünlü hikâye anlatır.

Çok zengin bir Lidya kralı olan Kroisos, Perslere saldırmak istiyordu. Delfi’ye zengin armağanlar gönderdi ve tanrıdan öğüt istedi. Cevap şuydu: Kroisos Perslere saldırırsa büyük bir imparatorluğu yıkacak. Kroisos sevindi ve saldırdı. Ama savaşı kaybetti ve yıktığı büyük imparatorluk kendi imparatorluğuydu.

MÖ 480’de dev Pers ordusu Atina’ya doğru ilerliyordu. Atinalılar kehanet merkezine ne yapmaları gerektiğini sordu. Pythia onları bir “tahta duvarın” kurtaracağını söyledi ve “kutsal Salamis”ten söz etti. Tahta duvar neydi? Bazı yaşlı Atinalılar bunun bir zamanlar Akropolis’in çevresindeki dikenli çit olduğunu düşündü. Ama Themistokles tahta duvarın donanma, yani tahta gemiler olduğunu söyledi. Atinalılar ona güvendi ve Salamis deniz savaşını kazandı.

Bugün Delfi’den yaklaşık 615 kehanet günümüze ulaşmıştır. Tarihçiler, bunların çoğunun kehanet merkezi hep haklı çıkmış gibi görünsün diye olaylardan sonra yazıldığını düşünüyor.

Apollon tapınağının giriş bölümünde ziyaretçiler kısa, bilgece sözler okuyabilirdi. En ünlüsü γνῶθι σαυτόν, yani kendini bil idi. Bir diğeri μηδὲν ἄγαν, yani hiçbir şeyin aşırısı idi. Gezgin Pausanias bu sözleri Yunanistan’ın Yedi Bilgesi’nin Apollon’a adadığını anlatır. Mesajları şuydu: tanrı değil, insan olduğunu unutma ve sınırlarını bil.

Kehanet merkezi bin yıldan fazla çalıştı. MS 100 dolaylarında yaşamış yazar Plutarkhos, uzun yıllar Delfi’de rahiplik yaptı. Kalıntılarını bugün gördüğümüz tapınak MÖ 334–333’te tamamlandı. Daha sonra Roma İmparatorluğu Hristiyan oldu. İmparator I. Theodosius’un eski dinlere karşı çıkardığı yasalardan sonra, MS 4. yüzyılın sonunda, tapınak terk edildi.

Çok sonra, kalıntıların üzerinde Kastri adlı bir köy vardı. 1892’de Atina Fransız Okulu “Büyük Kazı”yı başlattı ve kutsal alan yeniden gün ışığına çıktı. Delfi 1987’den beri UNESCO Dünya Mirası Listesi’nde. Yunanlar bugün de “γνώθι σαυτόν” sözünü anar.