Antik Yunan'da kadın

Klasik Atina'da bir kadının hayatının merkezi οἶκος idi: ev, aile ve ailenin sahip olduğu her şey. Kızlar genellikle erkek çocuklar gibi okula gitmezdi. Evde annelerinden yün eğirmeyi, dokuma tezgâhında, yani ἱστός üzerinde kumaş dokumayı, yemek pişirmeyi ve erzaka bakmayı öğrenirlerdi.

Kızlar genç yaşta, çoğu zaman babalarının seçtiği çok daha yaşlı bir adamla evlenirdi. Ksenophon'un Oikonomikos adlı eserinde (7.5) zengin bir Atinalı, karısının evine geldiğinde «henüz on beşine girmemiş» olduğunu anlatır. Aynı kitap (7.30), kadın için içeride kalmanın, erkek için de dışarıda çalışmanın daha onurlu olduğunu söyler.

Evlerde kadınlar için odalar vardı: γυναικωνῖτις. Lysias'ın bir konuşmasında (1.9) bir koca, kadınların odalarının üst katta, erkeklerinkinin alt katta olduğunu söyler; Ksenophon'da (9.5) bu odalar sürgülü bir kapının arkasındadır. Kazısı yapılmış evleri inceleyen arkeologlar daha temkinlidir: gerçek evlerde odalar çoğu zaman pek çok iş için kullanılırdı, bu yüzden bu metinlerdeki katı tablo belki günlük hayattan çok bir ideali anlatır.

Yasaya göre Atinalı bir kadının her zaman bir vasisi, yani κύριος'u vardı: önce babası, sonra kocası ya da bir erkek kardeşi veya başka bir erkek akrabası. Kadın mahkemeye kendisi dava açamazdı. Demosthenes'in bir konuşmasında (46.18) aktarılan bir Atina yasası, kadının evliliğini babasının, erkek kardeşinin ya da dedesinin ayarladığını ve kadın epikleros, yani erkek kardeşi olmayan bir kız ise, malın ailede kalması için vasisinin onunla evlenmesi gerektiğini söyler.

Gelin bir çeyiz getirirdi, yani προίξ: genellikle babasından gelen para ya da mallar. Çeyiz yeni eve destek olur ve kadını korumaya yarardı: kocası onu evden gönderirse, yasa ona çeyizi geri ödemesini emrederdi (Demosthenes 59.52).

Kadınlar oy kullanamazdı ama yurttaşlık için önemliydiler. Perikles'in MÖ 451/0'da önerdiği bir yasadan sonra, bir erkek ancak hem babası hem annesi Atinalı yurttaş ailelerinden geliyorsa yurttaş sayılırdı (Aristoteles, Atinalıların Anayasası 26.4).

Her kadın evde kalmazdı. Demosthenes'in başka bir konuşmasında (57.31–45) bir adam, yurttaş olan annesinin pazarda kurdele sattığını ve sütannelik yaptığını kabul eder ve birçok yoksul Atinalı kadının dokuma tezgâhında ya da bağlarda çalıştığını söyler.

Din, kadınların gerçek bir onur gördüğü tek kamusal alandı. Atina'nın en önemli görevlerinden bazılarını bir ἱέρεια, yani rahibe üstlenirdi. Akropolis'teki şehir tanrıçası Athena Polias'ın rahibesi, eski bir soydan, Eteobutadlar'dan gelirdi.

Bu rahibelerden biri olan Lysimakhe, Athena'ya altmış dört yıl hizmet etti. Akropolis'te bulunan ve yaklaşık MÖ 360'a tarihlenen heykel kaidesi bunu hâlâ kaydeder; Romalı yazar Plinius da heykeltıraş Demetrios'un yaptığı portresinden söz eder. Bazı araştırmacılar, Aristophanes'in Lysistrata (MÖ 411) adlı komedisinin kahramanına ad verirken onu düşündüğüne inanır, ama başkaları buna ikna olmuş değildir.

Kadınların erkeklerin katılamadığı bayramları da vardı. En bilineni, Demeter onuruna kutlanan Thesmophoria'dır. Aristophanes'in Thesmophoria Bayramında Kadınlar adlı komedisinde bir karakter, bayramın üçüncü günü olduğu için ne mahkemelerin ne de meclisin toplandığını ve kadınların Demeter tapınağında buluştuğunu belirtir.

Hayat her şehirde aynı değildi. Plutarkhos'a göre (Lykurgos 14) Sparta'da kızlar koşu, güreş, disk ve cirit atma çalışırdı. Aristoteles, miraslar ve büyük çeyizler yüzünden Sparta topraklarının neredeyse beşte ikisinin kadınlara ait olmasından yakınıyordu (Politika 2, 1270a). Spartalı bir prenses olan Kyniska at yetiştirdi ve Pausanias'ın dediğine göre (3.8.1) atların sahibi olarak bir olimpiyat zaferi kazanan ilk kadın oldu.

Midilli (Lesbos) adasında, MÖ 600 dolaylarında, MÖ 630 civarında Eresos'ta doğan Sappho yaşadı. Aiol lehçesinde aşk şiirleri ve düğün şarkıları yazdı; daha sonra İskenderiyeli bilginler şiirlerini dokuz kitapta topladı. Antik bir epigram ona «onuncu Musa» der. Eserlerinden yalnızca parçalar günümüze ulaştı.

Atina'nın kendisinde, Perikles döneminin en tanınmış kadını, Perikles'le birlikte yaşayan Miletoslu Aspasia idi. Platon ve Plutarkhos onu zeki ve güzel konuşan biri olarak anlatır, komedi şairleri ise onunla alay ederdi.

Bütün bu kaynaklar hakkında bir şeyi unutma: neredeyse hepsini erkekler yazdı, hem de çoğunlukla zengin aileler hakkında. Kadınların kendi seslerini çok nadir duyarız.