Bugün hâlâ kullanılan 100 Eski Yunanca sözcük

Üç sözcük alalım: θάλασσα (deniz), άνθρωπος (insan) ve ήλιος (güneş). Antik çağdaki bir okur ile bugünün Yunan çocuğu bunları aynı harflerle yazar. Bu listenin kuralı da budur: modern sözcük eski bir sözcükle aynı harflere sahiptir ve ondan gelir. Yalnızca harflerin üstündeki küçük işaretler farklıdır. Eski metinlerin basımlarında birkaç işaret vardır (ἄνθρωπος, ἥλιος); Modern Yunancada ise parlamentonun 1982'deki oylamasından beri tek bir vurgu işareti kullanılır.

Üç şey daha değişti. Birincisi ses. η harfi bir zamanlar uzun ve açık bir e idi, sonra [i] oldu; bu yüzden ήλιος bugün [ílios] diye okunur. θ harfi bir zamanlar nefesli bir t idi, bugün İngilizce thin sözcüğünün ilk sesidir. İkincisi yazı. Vurgu işaretleri geç geldi: icatları MÖ 200 dolaylarında Bizanslı Aristophanes'e atfedilir. Atina, resmî belgelerinde MÖ 403/2'ye kadar daha eski bir alfabe kullandı. Üçüncüsü diyalekt. Atinalılar genellikle θάλαττα yazardı; Ksenophon'un Anabasis'indeki (4.7.24) askerlerin haykırışı da budur. Bugünkü θάλασσα ise Homeros'un İlyada'sında görülen biçimdir.

Modern Yunancanın Triantafyllidis sözlüğü bu sözcükleri Eski veya Helenistik Yunancaya dayandırır, Liddell–Scott–Jones sözlüğü (LSJ) de aynı biçimleri kaydeder. Burada modern yazılışlarıyla verilmiştir. Bazılarının konuşma dilinde başka bir biçimi vardır: ημέρα çoğu kez μέρα, αδελφός da çoğu kez αδερφός olur.

• Doğa: θάλασσα (deniz), ήλιος (güneş), γη (yeryüzü), άνεμος (rüzgâr), βροχή (yağmur), ημέρα (gün), ποταμός (nehir), λίμνη (göl), σκιά (gölge), φως (ışık), βροντή (gök gürültüsü), γέφυρα (köprü), ρίζα (kök)
• Hayvanlar ve yiyecek: λύκος (kurt), αετός (kartal), μέλισσα (arı), αράχνη (örümcek), μέλι (bal), γάλα (süt), κρέας (et)
• İnsanlar ve beden: άνθρωπος (insan), στόμα (ağız), γλώσσα (dil), σώμα (beden), ψυχή (ruh), αίμα (kan), λαιμός (boğaz, boyun), αδελφός (erkek kardeş), θεός (tanrı), φίλος (dost), ξένος (yabancı), μαθητής (öğrenci)
• Yaşam ve toplum: πόλεμος (savaş), ειρήνη (barış), ζωή (yaşam), θάνατος (ölüm), αλήθεια (gerçek), αγάπη (sevgi), χαρά (sevinç), φόβος (korku), ύπνος (uyku), γάμος (düğün), τιμή (onur, fiyat), νίκη (zafer), νόμος (yasa), γράμμα (harf), λόγος (söz, akıl), όνομα (ad)
• Fiiller ve sıfatlar: γράφω (yazıyorum), ακούω (duyuyorum), έχω (sahibim), τρέχω (koşuyorum), βλέπω (görüyorum), θέλω (istiyorum), μένω (kalıyorum), καλός (iyi), μικρός (küçük), άγριος (yabani), μόνος (yalnız), πρώτος (birinci)

Aynı sözlük bu 30 sözcüğü «bilgince» (λόγ.) diye işaretler: bugünkü Yunancaya yazılı gelenek yoluyla ulaştılar. Birçoğu gündelik bir sözcüğün yanında yaşar: νήσος ile νησί, θύρα ile πόρτα, οφθαλμός ile μάτι, ιατρός ile γιατρός, κεφαλή ile κεφάλι. Bunlarla hâlâ karşılaşırsınız. Bir adreste «οδός Σταδίου» yazabilir, parlamentonun adı da Βουλή των Ελλήνων'dur.

• Bilgi: ιστορία (tarih), φιλοσοφία (felsefe), τέχνη (sanat), επιστήμη (bilim), σοφία (bilgelik), αρετή (erdem), μύθος (mit), αριθμός (sayı)
• Kamusal yaşam: δημοκρατία (demokrasi), δήμος (belediye), βουλή (parlamento), κράτος (devlet), ελευθερία (özgürlük), πολίτης (yurttaş), στρατηγός (general), στρατός (ordu), μάχη (muharebe), τύραννος (tiran), εχθρός (düşman)
• Nesneler ve kişiler: σελήνη (ay), νήσος (ada), οδός (cadde), θύρα (kapı), τείχος (sur), χρυσός (altın), άργυρος (gümüş), σίδηρος (demir), κεφαλή (baş), οφθαλμός (göz), ιατρός (hekim)

Bu sözcükler harflerini korudu, ama ilk anlamlarını bugünküyle karşılaştırın:

• εκκλησία: yurttaşlar meclisi; bugün kilise.
• σχολή: boş zaman; bugün üniversite fakültesi.
• τράπεζα: masa, sarrafın masası da; bugün banka.
• αγορά: toplanma ve pazar yeri; bugün pazar ya da satın alma.
• δρόμος: koşu yarışı; bugün yol.
• άγγελος: haberci; bugün melek.
• πέτρα: kaya; bugün taş.
• φεύγω: kaçarım; bugün ayrılırım.
• πόνος: ağır iş; bugün acı.
• ώρα: mevsim, uygun an; bugün saat.

Bu liste bizim seçimimizdir, resmî bir liste değil: Yunancada bunun gibi daha pek çok sözcük var. Eski Yunanca öğrenen biri hepsini hemen okuyabilir. Pratik gerektiren, onları Yunanların bugün söylediği gibi duymaktır.