Sofokles'in Kral Oidipus'u: özet ve temalar

Kral Oidipus, Sofokles'in Thebai kentinde geçen bir tragedyasıdır. Bir veba, λοιμός (dize 28), ekinleri, sürüleri ve insanları yok etmektedir. Kenti Sfenks'ten kurtarmasıyla ünlü Kral Oidipus, karısının kardeşi Kreon'u, ne yapılması gerektiğini sorması için Delfi'de Apollon'a göndermiştir. Tanrının yanıtı şudur: eski kral Laios'un katili bu topraklarda yaşıyor ve sürülmeli ya da canıyla ödemelidir (96–101). Kör kâhin Teiresias önce konuşmak istemez, sonra yüzüne söyler: katil sensin (362). Oidipus bunun Kreon'un bir komplosu olduğunu düşünür.

Onu yatıştırmak için karısı İokaste, kâhinlerin hiçbir şey bilmediğini söyler: Laios'un oğlunun elinden öleceği söylenmişti, oysa onu üç yolun birleştiği bir yerde haydutlar öldürdü, bebek de ayak bilekleri bağlanarak bir dağa bırakılmıştı. Ama Oidipus böyle bir yerde yaşlı bir adamı öldürdüğünü hatırlar (800–813). Korinthos'tan gelen bir ulak haber getirir: Oidipus'un babası sandığı Polybos ölmüştür ve hiçbir zaman gerçek babası olmamıştır. Laios'un yaşlı bir çobanı gerisini anlatmaya zorlanır. Oidipus, Laios ile İokaste'nin oğludur. Bilmeden babasını öldürmüş ve annesiyle evlenmiştir. İokaste kendini asar. Oidipus onun giysisinden iğneleri alır ve kendini kör eder (1268–1270). Sürgüne gönderilmeyi diler, ama Kreon önce tanrıya sormak ister (1438–1439) ve oyun, Oidipus'un yeniden saraya gönderilmesiyle biter.

Oyun bir ironi üzerine kuruludur: gören hiçbir şey bilmez, kör olan her şeyi bilir. Oidipus, Teiresias'a τυφλός, kör, sözcüğüyle hakaret eder: τυφλὸς τά τ᾽ ὦτα τόν τε νοῦν τά τ᾽ ὄμματ᾽ εἶ, «kulakların, aklın ve gözlerin kör» (371). Teiresias, aranan adamın τυφλὸς ἐκ δεδορκότος olacağı, yani görürken kör kalacağı uyarısını yapar (454). Sonunda Oidipus görme yetisini kendi eliyle yok eder.

Adının bile bir rolü vardır. Ulak ona bu adın delinmiş ayak bileklerinden geldiğini söyler (1034–1036). Ad genellikle οἰδέω, şişmek, ve πούς, ayak, sözcüklerinden «şişmiş ayak» olarak açıklanır; araştırmacılar burada οἶδα, biliyorum, ile bir söz oyunu da duyar. Oidipus kendine ὁ μηδὲν εἰδὼς Οἰδίπους, «hiçbir şey bilmeyen Oidipus» (397) der; bilmeceyi, αἴνιγμα, bir kâhinin yardımı olmadan çözen kişidir o. Oyun bu bilmeceyi hiçbir yerde aktarmaz. Metni daha sonraki yazarlardan gelir: Athenaios (10.456b), Asklepiades'e dayanarak onu ἔστι δίπουν ἐπὶ γῆς καὶ τετράπον ile başlatır, Apollodoros'ta (3.5.8) ise Oidipus yanıtı verir, insan: bebekken dört uzuv üzerinde, yetişkinken iki ayak üzerinde, yaşlılıkta bastonla.

Okurlar oyunun aslında neyi anlattığı konusunda uzun süredir anlaşamıyor. Aşağıdaki her tema hazır bir yanıttan değil, Yunanca metinden yola çıkar.

• Kader mi, özgür seçim mi? Bir χρησμός, yani kehanet, Laios'a μοῖρα'sının oğlunun elinden ölmek olduğunu söyledi (711–713), Apollon da Oidipus'a babasını öldürüp annesiyle evleneceğini söyledi (791–793). Yine de Korinthos'tan kaçan, öfkeyle vuran, δι᾽ ὀργῆς (807), ve aramayı sürdüren Oidipus'tur. Sonunda ikisini de söyler: bu acıları Apollon getirdi, ama gözlerini başka bir el vurmadı: ἀλλ᾽ ἐγὼ τλάμων (1329–1331). Araştırmacılar hâlâ bölünmüş durumda: örneğin Bernard Knox, Oidipus'un özgürce davrandığını savundu.
• Kehanetlere güven. İokaste, hiçbir insanın kâhinlik sanatına sahip olmadığını söyler (708–709). Korku içindeki koro ἔρρει δὲ τὰ θεῖα, din yok oluyor, diye şarkı söyler (910). Sonra her kehanet gerçekleşir.
• İktidar ve kuşku. Oidipus'a τύραννος denir (514, 925) ve sözcük burada zalim bir yönetici anlamına gelmek zorunda değildir: ulak onu yalnızca kral için kullanır. Bugün τύραννος yalnızca zalim yöneticidir. Yine de Oidipus tahtına karşı bir komployu çabucak görür (535).
• Aristoteles'in modeli. Poetika, en güzel tanımanın, ἀναγνώρισις, bir altüst oluşla, περιπέτεια, birlikte geldiğini söyler, «Oidipus'ta olduğu gibi» (1452a). Oidipus kötülük yüzünden değil, bir tür ἁμαρτία (1453a) yüzünden düşer; bu sözcük hem hatayı hem de suçu düşündürebilir ve tartışması sürmektedir.

Oyunun tarihi kesin değildir. Sofokles'in yalnızca iki oyununun sahnelenme tarihi kesindir ve bu oyun onlardan biri değildir. Bir vebayla açıldığı için birçok kişi onu, MÖ 430'da Atina'yı vuran vebadan (Thukydides 2.47) kısa süre sonraya yerleştirir; önerilen tarihler yaklaşık 429'dan 420'lerin ortasına kadar uzanır, ama bu bir çıkarımdır. Antik bilgin Dikaiarkhos, oyunun Philokles'e yenildiğini bildirir, P. J. Finglass ise bunun tarihlemeye yardımcı olmadığına dikkat çeker. Aristoteles ona yalnızca Οἰδίπους der. Τύραννος'un genellikle, onu Kolonos'ta Oidipus'tan ayırmak için sonradan eklendiği düşünülür.

Sigmund Freud bu öyküyü kendi biçiminde okudu. Düşlerin Yorumu'nda (1899, üzerinde 1900 tarihiyle) onu, küçük bir oğlan çocuğunun annesine çekim duyduğu ve babasını rakip olarak gördüğü yolundaki kuramı için kullandı. «Oidipus kompleksi» terimi ilk kez 1910 tarihli bir makalede geçer. Eleştirenler kuram için az kanıt bulunduğu yanıtını verir ve Jean-Pierre Vernant'ın 1967 tarihli bir denemesinin başlığı «Kompleks olmadan Oidipus»tur. Oyunun kendisi de okura durup düşünmek için neden verir: Oidipus anne babasının kim olduğunu bilmez ve Korinthos'tan tam da kehanetten kaçmak için ayrılır (794–797).