Sofokles'in Antigone'si: özet ve temalar

Antigone, Atinalı Sofokles'in bir tragedyasıdır ve bir savaşın ertesi sabahı Thebai kentinde geçer. İki erkek kardeş, Eteokles ve Polyneikes, savaşta birbirini öldürmüştür. Polyneikes, Argos'tan düşman ordusuyla gelmişti. Dayıları Kreon artık hükümdardır ve bir emir verir: Eteokles onurlu biçimde gömülecek, ama Polyneikes ἄταφος, yani gömülmeden, kuşlara yem olarak kalacaktır. Onu gömen taşlanarak öldürülecektir.

Kız kardeşleri Antigone itaat etmeyi reddeder. Kız kardeşi İsmene yardım edemeyecek kadar korkar. Antigone cesedin üzerine toz serper ve sunu dökerken muhafızlar onu yakalar. Her şeyi kabul eder. Kreon, oğlu Haimon'un nişanlısı olmasına rağmen, onun kayadan bir mezara diri diri kapatılmasını buyurur. Bunun üzerine kör kâhin Teiresias onu uyarır: canlı birini mezara koymuş, ölü birini yerin üstünde bırakmıştır ve bunun bedelini kendi çocuğuyla ödeyecektir. Kreon geri adım atar, ama çok geçtir. Antigone kendini asmıştır, Haimon onun yanında kendini öldürür ve Kreon'un karısı Eurydike de bunu duyunca canına kıyar.

Kreon, «bu yasaları» çiğnemeye cesaret edip etmediğini sorar, τούσδ᾽ ὑπερβαίνειν νόμους (449). Yanıtı oyunun en bilinen bölümüdür. Bunu ilan eden Zeus değildi, der, yeraltı tanrılarıyla yaşayan Adalet, Δίκη, de değildi. Onun buyruklarının, κηρύγματα, bir ölümlünün tanrıların «yazılı olmayan ve sarsılmaz» kurallarını aşmasına yetecek kadar güçlü olduğunu düşünmedi, ἄγραπτα κἀσφαλῆ θεῶν νόμιμα (454–455). Bu kurallar, diye ekler, bugünün ya da dünün değildir: ἀλλ᾽ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, sonsuza dek yaşarlar ve ne zaman ortaya çıktıklarını kimse bilmez (456–457).

Sözcüklere dikkat edin. Sofokles ἄγραπτα νόμιμα yazar, ἄγραφοι νόμοι değil. Öteki sıfat aynı dönemin ve sonraki dönemlerin yazarlarında görülür: Thukydides, ὅσοι ἄγραφοι ὄντες yasalardan söz eder (2.37.3), Ksenophon'un Sokrates'i de Hippias'a ἀγράφους νόμους hakkında sorar (Memorabilia 4.4.19). Ardından Aristoteles ikisini birleştirir. Antigone'nin eylemini Kreon'un yasasına aykırı olarak savunduğunu söyler, ἀλλ᾽ οὐ παρὰ τὸν ἄγραφον, «ama yazılı olmayana değil» (Retorik 1.15.6), ve dizelerini doğası gereği adil olanın bir örneği olarak okur (1.13.2). Dolayısıyla onun savı için kullandığımız tam ifade onun değil, Aristoteles'indir.

Oyun Kreon'u basit bir kötü olarak göstermez. Gerekçeli bir konuşmayla başlar: yöneten kişi kenti her şeyin önüne koymalıdır ve ülkenin düşmanını asla dost saymayacaktır (162–190). Aşağıdaki temaların her biri bu çatışmadan doğar.

• Kentin yasası ve daha eski bir görev. Kreon onun eylemine ὕβρις der (480–482); o ise tanrılara ve ölülerine başvurur. Sona doğru Kreon da yaşam boyunca «yerleşik yasalara» uymanın en iyisi olabileceğinden korkar (1113–1114).
• Aile ve kent. Kreon için düşman, ölümde bile düşmandır. Antigone yanıtlar: οὔτοι συνέχθειν, ἀλλὰ συμφιλεῖν ἔφυν, nefreti değil, sevgiyi paylaşmak için doğdum (523).
• İktidar ve dinlemek. Antigone τυραννίς yani tiranlıktan söz eder (506), Haimon da babasını uyarır: πόλις γὰρ οὐκ ἔσθ᾽ ἥτις ἀνδρός ἐσθ᾽ ἑνός, hiçbir kent tek bir adamın değildir (737).
• Çok geç öğrenmek. Koro, yaşlılıkta ağır darbelerle öğretilen sağduyuyla, τὸ φρονεῖν, bitirir (1347–1353). Büyük şarkısı, πολλὰ τὰ δεινά (332), insanların neler yapabileceğini ve ne kadar yanılabileceğini çoktan göstermişti.

Antigone'nin tarihi kesin değildir. Sofokles'in yalnızca iki oyununun, Philoktetes (MÖ 409) ve Oidipus Kolonos'ta (MÖ 401), sahneleniş tarihi kesindir. Antigone genellikle MÖ 442 ya da 441 dolaylarına yerleştirilir; bu kısmen, başarısının Sofokles'e MÖ 440'ta strategos seçimini kazandırdığına dair bir gelenekten gelir ve bu öykü doğru olmayabilir.

Oyun hep yeni izleyiciler bulmuştur. Jean Anouilh'nun Fransızca uyarlaması Şubat 1944'te Paris'te, Alman işgali sırasında sahnelendi ve birçok kişi onu Direniş'e bir övgü olarak gördü, başkaları ise onu işbirlikçilere hoşgörü göstermekle suçladı. Yunanistan'da Ulusal Tiyatro, 2025 Epidauros sezonunu Ulrich Rasche'nin sahnelemesiyle açtı. 2017'de öğretmenler Antigone'nin Yunan okullarından kalkacağından korkunca, Eğitim Politikası Enstitüsü ortaöğretim programındaki yerinin hiç sorgulanmadığını yanıtladı.