Antik Yunan'da tarım: zeytinyağı ve şarap

Çiftçiye γεωργός denirdi. Bu sözcük γῆ (toprak) ve ἔργον (iş) sözcüklerini birleştirir: toprağı işleyen kişi. Bazı çiftçilerin kendi toprağı vardı. En yoksul yurttaşların toprağı yoktu, bazıları da ücret karşılığında başkalarının tarlalarında çalışırdı. Zengin çiftçiler köle de kullanırdı.

MÖ 700 dolaylarında şair Hesiodos, çiftçilere öğütlerle dolu bir şiir olan İşler ve Günler'i yazdı. Basılı takvimleri yoktu, bu yüzden onlara gökyüzüne bakmalarını söyledi. Ülker denilen yıldızlar mayıs başında doğunca hasada başla. Kasımda batınca çift sürmeye başla.

Kuşlar da yardım ederdi. Hesiodos, bulutların yükseklerinde turnanın sesinin çift sürmenin ve kış yağmurlarının işareti olduğunu söyler. Bu ses, diye ekler, öküzü olmayan adamın yüreğini ısırır. Hesiodos'a göre komşudan öküz istemek kolaydır, komşunun hayır demesi de aynı derecede kolaydır.

Sonbaharda çiftçi, iki öküzün çektiği tahta bir saban olan ἄροτρον ile çift sürer, buğday ya da arpa ekerdi. Tahıl kış yağmurlarıyla büyürdü. Tarlalar bazen bir süre ekilmeden bırakılırdı, böylece toprak dinlenir ve daha çok su tutardı.

Mayıs ve haziranda hasat gelirdi. İşçiler tahılı δρέπανον denilen eğri bir bıçakla, yani orakla keserdi. Sonra onu ἅλως denilen harman yerine taşırlardı. Burası sert topraktan ya da taştan düz bir zemindi. Hayvanlar, taneleri ayırmak için başakların üzerinde yürürdü. Hesiodos harman yerinin yuvarlak ve rüzgârlı bir yerde olmasını ister.

Sonunda tahıl ölçülür ve küplerde saklanırdı. Hesiodos kardeşini uyarır: İşini zamanında yap, yoksa bir gün başkalarının evlerinde dilenirsin.

Zeytin ağacı, yani ἐλαία, Atina için özeldi. Herodotos hikâyeyi anlatır: Athena ile Poseidon bu toprak için çekişti ve Akropolis'teki bir zeytin ağacı, Athena'nın hakkının kanıtıydı. MÖ 480'de Persler onu yaktı. Atinalıların dediğine göre, ertesi gün gövdeden bir ön kol uzunluğunda yeni bir filiz çıkmıştı.

Yağ, yani ἔλαιον, yemek pişirmede, kandillerde ve parfümlerde kullanılırdı. Atina'daki Panathenaia'nın spor ve at yarışlarını kazananlara ödül olarak kutsal zeytin ağaçlarının yağı verilirdi. Plutarkhos'a göre Solon'un yasaları Atinalıların yurt dışına yalnızca yağ satmasına izin veriyordu, öteki ürünlerini satmasına değil. Yasalar ayrıca zeytin ağacının komşunun toprağından dokuz ayak uzakta olması gerektiğini söylüyordu, çünkü kökleri çok uzağa gider.

Zeytin ağaçları çoğu zaman yalnızca iki yılda bir bol ürün verir, bu yüzden iyi bir yılın değeri büyüktü. Aristoteles, bilge Thales hakkında bir hikâye aktarır: Thales bol ürün geleceğini gördü, kışın bütün yağ preslerini ucuza kiraladı ve hasat zamanı çok para kazandı. Yaklaşık MÖ 520'den kalma, bugün British Museum'da bulunan bir Atina vazosu, zeytin toplayan insanları gösterir.

Odysseia'da Odysseus, babasının çocukken ona verdiği ağaçları sayarak kim olduğunu kanıtlar: 13 armut ağacı, 10 elma ağacı, 40 incir ağacı ve 50 sıra asma. Asmaya ἄμπελος, üzüm salkımına σταφυλή denirdi.

Hesiodos bir şarap tarifi verir. Eylülde üzümleri eve getir. On gün on gece güneşte bırak, sonra beş gün gölgede tut. Altıncı gün bu “Dionysos'un armağanları”nı kaplara dök. Üzümler teknelerde ayakla da ezilirdi. Şarap, πίθοι denilen büyük küplerde saklanabilirdi ve bugünkü πιθάρι sözcüğü πίθος'tan gelir.

Bu sözcüklerin çoğu hâlâ yaşıyor. Ἔλαιον, küçültme biçimi ἐλᾴδιον üzerinden λάδι oldu. Ἄροτρον, αλέτρι oldu. Halk Yunancasında aylar için eski tarım adları bile vardır: haziran Θεριστής, yani orakçı; temmuz Αλωνάρης, yani harmancı; eylül Τρυγητής, yani bağbozumcu. Şarabın eski adı οἶνος, konuşmada yerini κρασί sözcüğüne bıraktı. Bu sözcük “karışım” anlamındaki κρᾶσις'ten gelir: suyla karıştırılmış şarap.