Antik Yunanlılar ne yerdi?

Şair Homeros, insanlara “ekmek yiyenler” derdi. Tahıl en önemli besindi. En yaygın tahıl arpaydı, yani κριθή, çünkü buğdayın zor yetiştiği kuru ve taşlı topraklarda iyi yetişir. Arpadan yumuşak ekmek olmaz. Bu yüzden arpa unu su ya da sütle karıştırılır ve μᾶζα denen yassı çörekler yapılırdı. Buğday ekmeği, yani ἄρτος, daha pahalıydı ve zengin aileler onu daha sık yerdi.

İkinci temel besin zeytindi, yani ἐλαία. Yunanlılar zeytin yer, zeytinyağını yemek pişirmek, salata yapmak ve hatta kandil yakmak için kullanırdı. Üçüncüsü şaraptı, yani οἶνος. Her gün içilirdi ama neredeyse hiç saf içilmezdi. Büyük bir kapta suyla karıştırılırdı. Böylece insanlar yemekte içip yine de aklı başında sohbet edebilirdi.

Birçok tarihçi bu üç besini, yani tahılı, zeytinyağını ve şarabı, Yunan beslenmesinin temeli olarak görür. Bugün de Yunanistan’ın her yerinde yetiştirilirler.

Kahvaltı küçüktü. Çoğu zaman sadece şaraba batırılmış bir parça ekmek, yanında da birkaç incir ya da zeytin olurdu. Öğle yemeği, öğlen saatlerinde yenen hızlı bir öğündü. Ana öğün olan δεῖπνον akşam, hava karardıktan ve günün işi bittikten sonra yenirdi.

Ekmek ya da arpa çöreği her öğünün ana parçasıydı. Onunla birlikte yenen her şeyin özel bir adı vardı: ὄψον. Bu, keçi ve koyun sütünden yapılan peynir, yani τυρός olabilirdi. Soğan, sarımsak, lahana ya da tepelerden toplanan yabani otlar olabilirdi. Bakla, nohut ya da yavaş yavaş pişirilip koyu bir çorba yapılan mercimek, yani φακῆ olabilirdi.

Mercimek ucuz ve doyurucuydu, bu yüzden yoksul ailelerin tipik yemeğiydi. Yunanistan’da binlerce yıldır yeniyordu: Peloponez’deki Franchthi Mağarası’nda bulunan yanmış mercimekler yaklaşık 13.000 yıllıktır.

Yunanistan’ın uzun kıyıları vardır, bu yüzden balık, yani ἰχθύς, önemli bir besindi. Deniz kenarındaki kentlerde taze ton balığı, kılıç balığı, barbunya, ahtapot ve kabuklu deniz ürünleri yenirdi. Denizden uzakta taze balık nadir bir lezzetti. Orada sardalya ve hamsi gibi tuzlanmış küçük balıklar yenirdi.

Et ise farklıydı. Çoğu aile her gün et yemezdi. Taze et daha çok bir kurban sırasında yenirdi: bir bayramda bir hayvan tanrıya sunulur, sonra eti insanlar arasında paylaştırılırdı. En yaygın etler domuz ve sığır etiydi. Kentlerde en ucuz et domuz etiydi ve sosisi zengin de yoksul da yerdi.

Şeker yoktu. Yunanlılar tatlandırmak için bal, yani μέλι kullanır, incir ve üzüm gibi taze ve kuru meyveler ve kuruyemiş yerdi. Bundan yaklaşık 2.500 yıl önce bal ve susamlı krepler bile yiyorlardı.

Bir Antik Yunanlı bugünkü Yunan salatasını yapamazdı. Domates, patates ve biber Amerika kıtasından gelir ve Avrupa’ya ancak 1492’den sonra ulaştı. Limon, pirinç ve şeker de henüz Yunanistan’a gelmemişti. Ama zeytin, peynir, soğan ve zeytinyağı zaten vardı.

Yemekle ilgili birçok sözcük yaşamaya devam etti, ama bazıları değişti. Bal hâlâ μέλι diye söylenir, tıpkı Homeros’ta olduğu gibi. Başka sözcükler yeni ve daha kısa biçimler aldı:

• Balık bugün ψάρι diye söylenir. Sözcük ὀψάριον, yani “küçük ὄψον”, ekmekle yenen şey sözcüğünden gelir.
• Şarap bugün κρασί diye söylenir. Sözcük “karıştırma” anlamındaki κρᾶσις sözcüğünden gelir, çünkü şarap suyla karıştırılırdı.
• Ekmek bugün ψωμί diye söylenir. Sözcük “küçük lokma” anlamındaki ψωμίον sözcüğünden gelir. Eski sözcük ἄρτος kilisede hâlâ kullanılır.
• Peynir bugün τυρί diye söylenir. Bu, τυρός sözcüğünün “küçültülmüş” biçimidir.

Yani bugün Yunan bir çocuk ψάρι istediğinde, bu sözcük hâlâ eski sofrayı hatırlatır: ekmek ve yanında lezzetli bir şey.