Bujqësia në Greqinë e lashtë: vaji i ullirit dhe vera

Fermeri quhej γεωργός. Fjala bashkon γῆ, tokën, dhe ἔργον, punën: ai që punon tokën. Disa fermerë kishin tokën e tyre. Qytetarët më të varfër nuk kishin fare, dhe disa punonin me pagesë në fermat e të tjerëve. Fermerët e pasur përdornin edhe skllevër.

Rreth vitit 700 p.e.s., poeti Hesiod shkroi Punët dhe ditët, një poemë plot këshilla për fermerët. Ata nuk kishin kalendar të shtypur, prandaj ai u thoshte të shikonin qiellin. Kur lindin yjet e quajtura Plejada, në fillim të majit, fillo korrjen. Kur perëndojnë, në nëntor, fillo lërimin.

Ndihmonin edhe zogjtë. Hesiodi thotë se thirrja e krillës, lart në re, është shenja e lërimit dhe e shirave të dimrit. Ajo thirrje, shton ai, i kafshon zemrën njeriut që nuk ka qe. Është e lehtë t’i kërkosh qe një fqinji, thotë Hesiodi, dhe po aq e lehtë për fqinjin të thotë jo.

Në vjeshtë, fermeri lëronte me ἄροτρον, një parmendë druri të tërhequr nga dy qe, dhe mbillte grurë ose elb. Drithërat rriteshin me shirat e dimrit. Arat ndonjëherë liheshin pa mbjellë për një kohë, që toka të merrte veten dhe të mbante më shumë ujë.

Në maj dhe qershor vinte korrja. Punëtorët i prisnin drithërat me një thikë të lakuar, një drapër, që quhej δρέπανον. Pastaj i çonin te ἅλως, lëmi: një dysheme e rrafshët prej dheu të fortë ose guri, ku kafshët ecnin mbi kallinjtë për të nxjerrë kokrrat. Hesiodi e do lëmin të rrumbullakët dhe në një vend me erë.

Në fund, drithi matej dhe ruhej në enë. Hesiodi e paralajmëron vëllanë: puno në kohë, ose një ditë do të lypësh nëpër shtëpitë e të tjerëve.

Ulliri, ἐλαία, ishte i veçantë për Athinën. Herodoti e tregon historinë: Athina dhe Poseidoni u grindën për vendin, dhe një ulli në Akropol ishte provë në favor të Athinës. Më 480 p.e.s., persët e dogjën. Të nesërmen, thoshin athinasit, nga trungu kishte dalë një filiz i ri, i gjatë sa një parakrah.

Vaji, ἔλαιον, përdorej për gatim, për llamba dhe për parfume. Fituesit e garave sportive dhe të garave me kuaj të Panathenave, në Athinë, merrnin si çmim vaj nga ullinjtë e shenjtë. Plutarku thotë se ligjet e Solonit i lejonin athinasit të shisnin jashtë vetëm vaj, jo prodhimet e tjera. Ato thoshin gjithashtu se ulliri duhej të ishte nëntë këmbë larg tokës së fqinjit, sepse rrënjët i shkojnë shumë larg.

Ullinjtë shpesh japin prodhim të madh vetëm një herë në dy vjet, prandaj një vit i mirë kishte shumë vlerë. Aristoteli tregon një histori për të diturin Tales: ai pa se po vinte një prodhim i madh, mori me qira lirë gjatë dimrit të gjitha presat e vajit dhe në kohën e vjeljes fitoi shumë para. Një vazo athinase e rreth vitit 520 p.e.s., sot në British Museum, tregon njerëz që mbledhin ullinj.

Në Odise, Odiseu provon kush është duke përmendur pemët që i dha i ati kur ishte fëmijë: 13 dardhë, 10 mollë, 40 fiq dhe 50 rreshta hardhish. Hardhia ishte ἄμπελος, dhe një vile rrushi ishte σταφυλή.

Hesiodi jep një recetë për verën. Në shtator, sille rrushin në shtëpi. Lëre në diell dhjetë ditë e dhjetë net, pastaj në hije për pesë ditë. Ditën e gjashtë, hidhi këto «dhurata të Dionisit» në enë. Rrushi shtypej edhe me këmbë, në govata. Vera mund të ruhej në enë të mëdha që quheshin πίθοι, dhe fjala e sotme πιθάρι vjen nga πίθος.

Shumë nga këto fjalë jetojnë ende. Ἔλαιον u bë λάδι, përmes formës së vogël ἐλᾴδιον. Ἄροτρον u bë αλέτρι. Greqishtja popullore ka madje emra të vjetër bujqësorë për muajt: qershori është Θεριστής, korrësi; korriku është Αλωνάρης, shirësi; dhe shtatori është Τρυγητής, vjelësi i rrushit. Fjalën e vjetër për verën, οἶνος, në të folur e zëvendësoi κρασί, nga κρᾶσις, «përzierje»: verë e përzier me ujë.