Rolnictwo w starożytnej Grecji: oliwa i wino

Rolnik nazywał się γεωργός. Słowo to łączy γῆ, ziemię, i ἔργον, pracę: ten, kto pracuje na ziemi. Niektórzy rolnicy mieli własną ziemię. Najubożsi obywatele jej nie mieli, a niektórzy pracowali za zapłatę w cudzych gospodarstwach. Bogaci rolnicy korzystali też z pracy niewolników.

Około 700 r. p.n.e. poeta Hezjod napisał Prace i dnie, poemat pełen rad dla rolników. Nie mieli drukowanego kalendarza, więc radził im patrzeć w niebo. Gdy wschodzą gwiazdy zwane Plejadami, na początku maja, zacznij żniwa. Gdy zachodzą, w listopadzie, zacznij orkę.

Pomagały też ptaki. Hezjod mówi, że krzyk żurawia, wysoko w chmurach, jest znakiem orki i zimowych deszczów. Ten krzyk, dodaje, gryzie serce człowieka, który nie ma wołów. Łatwo poprosić sąsiada o woły, mówi Hezjod, i równie łatwo sąsiadowi odmówić.

Jesienią rolnik orał pługiem ἄροτρον, drewnianym pługiem ciągniętym przez dwa woły, i siał pszenicę lub jęczmień. Zboże rosło w zimowych deszczach. Pola czasem zostawały przez jakiś czas niezasiane, aby ziemia odpoczęła i zatrzymała więcej wody.

W maju i czerwcu przychodziły żniwa. Robotnicy ścinali zboże zakrzywionym nożem, sierpem, zwanym δρέπανον. Potem nieśli je na ἅλως, klepisko: płaską powierzchnię z twardej ziemi lub kamienia, gdzie zwierzęta chodziły po kłosach, aby wydobyć ziarna. Hezjod chce, by klepisko było okrągłe i leżało w wietrznym miejscu.

Na koniec ziarno odmierzano i przechowywano w dzbanach. Hezjod ostrzega brata: pracuj na czas, bo inaczej pewnego dnia będziesz żebrać po cudzych domach.

Drzewo oliwne, ἐλαία, było dla Aten wyjątkowe. Herodot opowiada tę historię: Atena i Posejdon spierali się o tę ziemię, a drzewo oliwne na Akropolu było dowodem na rzecz Ateny. W 480 r. p.n.e. Persowie je spalili. Następnego dnia, mówili Ateńczycy, z pnia wyrósł nowy pęd długi jak przedramię.

Oliwa, ἔλαιον, służyła do gotowania, do lamp i do perfum. Zwycięzcy zawodów sportowych i wyścigów konnych na Panatenajach w Atenach dostawali w nagrodę oliwę ze świętych drzew. Plutarch mówi, że prawa Solona pozwalały Ateńczykom sprzedawać za granicę tylko oliwę, a nie inne produkty. Mówiły też, że drzewo oliwne musi stać dziewięć stóp od ziemi sąsiada, bo jego korzenie sięgają bardzo daleko.

Drzewa oliwne często dają duży plon tylko co drugi rok, więc dobry rok był bardzo cenny. Arystoteles przytacza opowieść o mędrcu Talesie: zobaczył, że nadchodzi duży plon, zimą tanio wynajął wszystkie tłocznie oliwy i w czasie zbiorów zarobił dużo pieniędzy. Ateńska waza z około 520 r. p.n.e., dziś w British Museum, pokazuje ludzi zbierających oliwki.

W Odysei Odyseusz dowodzi, kim jest, wymieniając drzewa, które ojciec dał mu w dzieciństwie: 13 grusz, 10 jabłoni, 40 fig i 50 rzędów winorośli. Winorośl to była ἄμπελος, a kiść winogron to σταφυλή.

Hezjod podaje przepis na wino. We wrześniu przynieś winogrona do domu. Zostaw je na słońcu na dziesięć dni i nocy, potem na pięć dni w cieniu. Szóstego dnia wlej te „dary Dionizosa” do naczyń. Winogrona deptano też nogami w kadziach. Wino można było przechowywać w dużych dzbanach zwanych πίθοι, a współczesne słowo πιθάρι pochodzi od πίθος.

Wiele z tych słów wciąż żyje. Ἔλαιον stało się słowem λάδι, przez małą formę ἐλᾴδιον. Ἄροτρον stało się słowem αλέτρι. Greka ludowa ma nawet stare rolnicze nazwy miesięcy: czerwiec to Θεριστής, żniwiarz; lipiec to Αλωνάρης, młocarz; a wrzesień to Τρυγητής, zbieracz winogron. Stare słowo oznaczające wino, οἶνος, w mowie zastąpiło κρασί, od κρᾶσις, „mieszanie”: wino zmieszane z wodą.