Η γεωργία στην αρχαία Ελλάδα: το λάδι και το κρασί

Ο αγρότης λεγόταν γεωργός. Η λέξη ενώνει τη γῆ, τη γη, και το ἔργον, τη δουλειά: αυτός που δουλεύει τη γη. Κάποιοι γεωργοί είχαν δική τους γη. Οι πιο φτωχοί πολίτες δεν είχαν καθόλου, και κάποιοι δούλευαν με μισθό σε ξένα χωράφια. Οι πλούσιοι είχαν και δούλους.

Γύρω στο 700 π.Χ., ο ποιητής Ησίοδος έγραψε τα Έργα και Ημέρες, ένα ποίημα γεμάτο συμβουλές για τους γεωργούς. Δεν είχαν τυπωμένο ημερολόγιο, γι’ αυτό τους έλεγε να κοιτάζουν τον ουρανό. Όταν ανατέλλουν τα άστρα που λέγονται Πλειάδες, στις αρχές του Μαΐου, αρχίζει ο θερισμός. Όταν δύουν, τον Νοέμβριο, αρχίζει το όργωμα.

Βοηθούσαν και τα πουλιά. Ο Ησίοδος λέει ότι η φωνή του γερανού, ψηλά στα σύννεφα, είναι το σημάδι για το όργωμα και για τις βροχές του χειμώνα. Αυτή η φωνή, προσθέτει, δαγκώνει την καρδιά του ανθρώπου που δεν έχει βόδια. Είναι εύκολο να ζητήσεις βόδια από τον γείτονα, λέει ο Ησίοδος, και εξίσου εύκολο να σου πει όχι.

Το φθινόπωρο, ο γεωργός όργωνε με το ἄροτρον, ένα ξύλινο αλέτρι που το έσερναν δύο βόδια, και έσπερνε σιτάρι ή κριθάρι. Τα σιτηρά μεγάλωναν με τις βροχές του χειμώνα. Τα χωράφια έμεναν μερικές φορές άσπαρτα για ένα διάστημα, για να ξεκουραστεί το χώμα και να κρατήσει περισσότερο νερό.

Τον Μάιο και τον Ιούνιο ερχόταν ο θερισμός. Οι εργάτες έκοβαν τα στάχυα με ένα κυρτό μαχαίρι, το δρέπανον. Μετά τα πήγαιναν στην ἅλω, το αλώνι: ένα επίπεδο δάπεδο από σκληρό χώμα ή πέτρα, όπου τα ζώα περπατούσαν πάνω στα στάχυα, για να βγει ο σπόρος. Ο Ησίοδος θέλει το αλώνι στρογγυλό και σε μέρος με αέρα.

Στο τέλος, ο σπόρος μετριόταν και έμπαινε σε δοχεία. Ο Ησίοδος προειδοποιεί τον αδελφό του: δούλεψε στην ώρα σου, αλλιώς μια μέρα θα ζητιανεύεις σε ξένα σπίτια.

Η ελιά, η ἐλαία, ήταν ξεχωριστή για την Αθήνα. Ο Ηρόδοτος λέει την ιστορία: η Αθηνά και ο Ποσειδώνας μάλωσαν για τη χώρα, και μια ελιά στην Ακρόπολη ήταν απόδειξη για το δίκιο της Αθηνάς. Το 480 π.Χ., οι Πέρσες την έκαψαν. Την επόμενη μέρα, έλεγαν οι Αθηναίοι, είχε βγει από τον κορμό ένα νέο κλαδί, μακρύ όσο ένας πήχης.

Το λάδι, το ἔλαιον, χρησίμευε στο μαγείρεμα, στα λυχνάρια και στα αρώματα. Οι νικητές στα αθλήματα και στις ιπποδρομίες των Παναθηναίων έπαιρναν βραβείο λάδι από τις ιερές ελιές. Ο Πλούταρχος λέει ότι οι νόμοι του Σόλωνα επέτρεπαν στους Αθηναίους να πουλούν στο εξωτερικό μόνο λάδι, όχι τα άλλα προϊόντα τους. Έλεγαν επίσης ότι η ελιά πρέπει να απέχει εννέα πόδια από τη γη του γείτονα, γιατί οι ρίζες της απλώνονται πολύ μακριά.

Οι ελιές δίνουν συχνά μεγάλη σοδειά μόνο κάθε δεύτερη χρονιά, γι’ αυτό μια καλή χρονιά είχε μεγάλη αξία. Ο Αριστοτέλης αναφέρει μια ιστορία για τον σοφό Θαλή: είδε ότι ερχόταν μεγάλη σοδειά, νοίκιασε φτηνά τον χειμώνα όλα τα ελαιοπιεστήρια, και την εποχή της συγκομιδής έβγαλε πολλά χρήματα. Ένα αθηναϊκό αγγείο, σήμερα στο Βρετανικό Μουσείο, από το 520 π.Χ. περίπου, δείχνει ανθρώπους να μαζεύουν ελιές.

Στην Οδύσσεια, ο Οδυσσέας αποδεικνύει ποιος είναι, λέγοντας τα δέντρα που του χάρισε ο πατέρας του όταν ήταν παιδί: 13 αχλαδιές, 10 μηλιές, 40 συκιές και 50 σειρές αμπέλια. Το κλήμα ήταν η ἄμπελος, και το τσαμπί ήταν η σταφυλή.

Ο Ησίοδος δίνει μια συνταγή για το κρασί. Τον Σεπτέμβριο, φέρε τα σταφύλια στο σπίτι. Άφησέ τα στον ήλιο δέκα μέρες και νύχτες, και μετά στη σκιά για πέντε. Την έκτη μέρα, βάλε αυτά τα «δώρα του Διονύσου» σε δοχεία. Οι άνθρωποι πατούσαν επίσης τα σταφύλια με τα πόδια, μέσα σε μεγάλες δεξαμενές. Το κρασί μπορούσαν να το φυλάξουν σε μεγάλα δοχεία, τους πίθους, και η σημερινή λέξη πιθάρι βγαίνει από τον πίθο.

Πολλές από αυτές τις λέξεις ζουν ακόμη. Το ἔλαιον έγινε λάδι, μέσα από το υποκοριστικό ἐλᾴδιον. Το ἄροτρον έγινε αλέτρι. Στη λαϊκή γλώσσα υπάρχουν και παλιά αγροτικά ονόματα για τους μήνες: ο Ιούνιος είναι ο Θεριστής, ο Ιούλιος ο Αλωνάρης, και ο Σεπτέμβριος ο Τρυγητής. Την παλιά λέξη οἶνος την αντικατέστησε στην καθημερινή γλώσσα το κρασί, από το κρᾶσις, «ανάμειξη»: κρασί ανακατεμένο με νερό.