Antik Yunan’da çocukluk, oyuncaklar ve oyunlar

Bir bebek, yani βρέφος, ilk yıllarını evde annesi ve sütanneleriyle geçirirdi. Bebeklerin ve küçük çocukların çıngırakları vardı. Filozof Aristoteles, Arkhytas’ın çıngırağının iyi bir buluş olduğunu yazdı. Anne babalar onu çocukları oyalamak, evde bir şey kırmasınlar diye verirdi. Küçük çocuklar, diyordu, yerinde duramaz.

Atina’da küçük çocukların büyük bir bayramda da yeri vardı. Yeni şarabın bahar bayramı olan Anthesteria’da en küçük çocuklara muhtemelen χοῦς denen minik bir testi verilirdi. Bu testilerin çoğunun üzerinde oynayan çocuk resimleri vardır. Bugün Chicago’daki bir müzede bulunan bir testide küçük bir oğlan ufak bir araba çekiyor. Bir başkasında bir bebek bir kuşa doğru emekliyor.

Filozof Platon, küçük çocukların bir araya geldiklerinde oyunlarını kendileri uydurduğunu fark etti. Bugünkü Yunancada bunu şöyle söylersin: τα παιδιά παίζουν, çocuklar oynuyor. παιδί (çocuk) kelimesi Eski Yunanca παιδίον, “küçük çocuk” kelimesinden gelir.

Antik oyuncakların çoğu bize çok tanıdık gelir. Çocuklar bir top, yani σφαῖρα atıp tutarlardı. Bir topaç, yani στρόβιλος çevirirlerdi. Sokakta bir çember, yani τροχός yuvarlarlardı. Bazılarının ipe bağlı, yoyo gibi inip çıkan bir diski vardı. Salıncaklar ve tahterevalliler de vardı.

Kızların ve oğlanların πλαγγόνες denen bebekleri ve küçük hayvanları vardı; özellikle atlar, bazıları tekerlekliydi. Bugün elimizde kalan oyuncakların çoğu kilden yapılmıştır. Çocukların tahta, deri ve kumaştan oyuncakları da mutlaka vardı, ama bu malzemeler çürür, bu yüzden neredeyse hiçbiri günümüze ulaşmadı.

Oyuncak bugünkü Yunancada παιχνίδι demektir. Kelime Eski Yunanca παίγνιον, “oyun eşyası” kelimesinden, daha sonraki παιγνίδιον biçimi yoluyla gelir. σφαίρα kelimesi hâlâ var, ama anlamı değişti. Günlük konuşmada top genellikle μπάλα diye anılır, σφαίρα ise küre ya da silah mermisidir.

Hepsinden sevilen oyun aşık oyunuydu, yani ἀστράγαλοι. Bir ἀστράγαλος, koyunun ya da keçinin ayak bileğinden küçük bir kemiktir. Dört ayrı yüzü üstüne düşebilir. Çocuklar bu kemiklerle başlıca iki şekilde oynardı. Onları havaya atar ve elin üstünde olabildiğince çoğunu yakalamaya çalışırlardı. Ya da zar gibi atar, hangi yüzün üstte kaldığına bakarlardı.

Aşık oyununu kızlar da oğlanlar da, yetişkinler de oynardı. Oyun Homeros’un İlyada’sında bile geçer. Orada Patroklos’un ruhu küçük bir çocukken yaşadığı üzücü bir günü hatırlar. Aşıklar yüzünden çıkan bir kavgada, Amphidamas adında birinin oğlunu istemeden öldürmüştü. Bu yüzden evini bırakmak zorunda kaldı ve Akhilleus’un babasının evinde büyüdü.

Tarihçi Herodotos, Küçük Asya’da yaşayan bir halk olan Lidyalıların, aşık ve top oyunlarını uzun bir kıtlık sırasında kendilerinin icat ettiğini söylediklerini yazdı. Açlıklarını unutmak için bütün gün oynarlarmış. Güzel bir hikâye, ama oyunu kimin icat ettiğini gerçekten kimse bilmiyor.

Çocuklar büyüyünce bazıları oyuncaklarını bir tanrıya armağan ederdi. Tarentumlu Leonidas’ın MÖ 3. yüzyılda yazdığı kısa bir şiir, Philokles adında bir oğlanı anlatır. Philokles çocukluk oyuncaklarını tanrı Hermes için astı: topunu, şimşir ağacından çıngırağını, çok sevdiği aşıklarını ve topacını.

Başka bir şiir Timarete adında bir kızı anlatır. Kız düğününden önce tanrıça Artemis’e topunu, tefini ve küçük elbiseleriyle bebeklerini armağan eder. Uzmanlar bu şiirdeki bazı kelimelerin nasıl okunacağını hâlâ tartışıyor, ama şiir, kızların evlenirken çocukluklarını nasıl geride bıraktığını gösteriyor.

Aşık oyunu eski Yunanlılarla bitmedi. Çocuklar bu küçük kemiklerle çok uzun zaman oynamaya devam ettiler. Modern Yunancada bu kemiklere κότσια denir, oyuna da. Eski ἀστράγαλος kelimesi de hâlâ kullanılır: doktorda ayak bileğin anlamına gelir.