Polisi grek: çfarë ishte qyteti-shtet?

Fjala greke πόλις (polis) do të thotë „qytet”. Por një polis grek ishte më shumë se një qytet. Ishte një shtet i vogël e i pavarur. Në mes kishte një qytet, shpesh me mure, dhe përreth ara e fshatra. Këto toka bujqësore grekët i quanin χώρα (hora).

Çdo polis bënte ligjet e veta, zgjidhte drejtuesit e vet, kishte ushtrinë e vet dhe shpesh priste monedhat e veta. Secili kishte edhe një zot ose një perëndeshë të preferuar që e mbronte. Athina, për shembull, kishte Athinanë. Ndonjëherë dy polise ishin miq, e ndonjëherë luftonin me njëri-tjetrin.

Sa ishin? Historianët e Qendrës së Polisit në Kopenhagë bënë një listë me të gjitha vendet që ishin, ose ndoshta ishin, polise rreth viteve 650 deri 325 p.e.s. Numëruan 1035. Shumica ishin të vegjël. Athina dhe Sparta ishin shumë më të mëdha se shumica. Të gjithë këta grekë flisnin të njëjtën gjuhë dhe u luteshin të njëjtëve perëndi, por nuk jetonin në një vend të vetëm.

Shumë polise u ndërtuan rreth një shkëmbi ose kodre të lartë. Grekët e quanin ἀκρόπολις (akropol), që do të thotë „pjesa e sipërme e qytetit”. Në rast rreziku, njerëzit mund të ngjiteshin atje për t’u shpëtuar. Në majë qëndronte ναός, tempulli i zotit të qytetit. Në Akropolin e Athinës filluan ta adhuronin Athinanë në shekullin VIII p.e.s. Në shekullin V p.e.s. athinasit ndërtuan atje për të Partenonin.

Poshtë shkëmbit ishte ἀγορά (agora), një shesh i madh e i hapur. Ishte zemra e jetës së përditshme. Fshatarët dhe zejtarët shitnin atje ushqime, enë dhe këpucë. Qytetarët takoheshin për të biseduar për lajmet. Rreth agorës së Athinës ndodheshin ndërtesa e këshillit, zyrat dhe gjykatat.

Shumë qytete kishin përreth një mur të fortë guri, τεῖχος. Jashtë mureve ishin fermat e horës, me ullinj, vreshta dhe grurë.

Një πολίτης (polites) ishte qytetar, pra anëtar i polisit. Por jo të gjithë ata që jetonin në një polis ishin qytetarë. Në shumicën e qyteteve greke, të gjitha të drejtat i kishin vetëm burrat e rritur e të lirë nga familje qytetarësh. Gratë, fëmijët, skllevërit dhe të huajt që jetonin në qytet nuk ishin qytetarë të plotë.

Qytetarët kishin të drejta dhe detyra. Mund të merrnin pjesë në mbledhje, të ndihmonin në bërjen e ligjeve, νόμοι, dhe të ishin gjykatës në gjykata. Duhej edhe ta mbronin qytetin. Kur kishte luftë, qytetarët vishnin armaturën dhe luftonin krah për krah.

Çdo polis zgjidhte vetë si do të qeverisej. Në disa, pushtetin e kishte një mbret ose disa familje të pasura. Në Athinë, vetë qytetarët mblidheshin në kuvend dhe votonin për vendimet e mëdha. Kjo ishte demokracia. Filozofi Aristotel shkroi se njeriu është nga natyra një „kafshë politike”, një qenie e bërë për të jetuar në polis.

Polisi u zhduk shumë kohë më parë, por fjalët e tij jo. Dëgjoji në greqishten e re:

• πόλη (poli) është ende fjala e zakonshme për „qytet”. Shumë grekë e quajnë Stambollin thjesht η Πόλη, „Qyteti”, nga emri i tij i vjetër Κωνσταντινούπολη, „qyteti i Konstandinit”.
• πολίτης do të thotë ende „qytetar”.
• αγορά sot do të thotë „treg” ose „pazar”. Një grek që shkon për pazar thotë «πάω στην αγορά».
• Ακρόπολη është emri i shkëmbit të famshëm në Athinë, por edhe i kështjellave të tjera në lartësi.

Edhe shumë gjuhë të tjera e përdorin polisin. Fjalët shqipe „politikë” dhe „polici”, si edhe anglishtja „politics”, vijnë nga fjalë të ndërtuara mbi πόλις. Kur një nxënës grek mëson për qytetin-shtet të lashtë, dëgjon fjalë që përdoren çdo ditë në rrugë.