Qytetarët, metekët dhe skllevërit në Athinën e lashtë

Përfytyro sikur po shëtit në tregun e Athinës në shekullin V p.e.s. Të gjithë duken pak a shumë njësoj: rroba të thjeshta, sandale, duar që punojnë. Megjithatë, njerëzit përreth teje u përkasin tri grupeve shumë të ndryshme.

Qytetarët, πολῖται, ishin anëtarët e qytetit. Vetëm qytetarët meshkuj të rritur mund të votonin në kuvend, të ishin gjykatës ose të mbanin një detyrë. Qytetarët mund të zotëronin edhe tokë dhe shtëpi.

Metekët, μέτοικοι, ishin të huaj të lirë që kishin ardhur të jetonin në Athinë përgjithmonë. Punonin si tregtarë, poçarë, ndërtues ose bankierë. Ishin të lirë, por nuk mund të votonin dhe paguanin një taksë çdo vit.

Skllevërit, δοῦλοι, nuk ishin aspak të lirë. I përkisnin një pronari si një send dhe mund të bliheshin e të shiteshin. Gatuanin, pastronin, punonin arat, bënin sende në punishte dhe gërmonin në minierat e argjendit.

Në Athinë qytetaria vinte nga lindja, jo nga vendi ku jetoje. Pas një ligji që propozoi Perikliu në vitin 451/0 p.e.s., një fëmijë ishte qytetar vetëm nëse të dy prindërit ishin athinas (Kushtetuta e athinasve 26.3). Një burrë i lindur në Athinë nga një baba i huaj mbetej i huaj gjithë jetën.

Në moshën tetëmbëdhjetë vjeç, i riu regjistrohej në δῆμος-in e tij, në fshatin ose lagjen e tij. Anëtarët e demit votonin nën betim: a e kishte moshën e duhur, a ishte i lirë dhe i lindur nga martesë e ligjshme? Nëse e refuzonin, mund t’i drejtohej një gjykate, por nëse humbte, shitej si skllav (Kushtetuta e athinasve 42.1). Qytetaria ishte një privilegj që qyteti e ruante me kujdes.

Edhe gratë athinase ishin qytetare, dhe vetëm një nënë qytetare mund të lindte një qytetar. Por gratë nuk kishin të drejta politike: nuk votonin, nuk flisnin në kuvend dhe nuk mbanin detyra. Pra, ata që e qeverisnin vërtet Athinën ishin një pakicë e banorëve të saj: burrat e rritur nga familjet e qytetarëve.

Sipas fjalorit bizantin të quajtur Suda, metek ishte dikush që ishte shpërngulur nga një qytet për të jetuar përgjithmonë në një tjetër, jo një vizitor kalimtar. Shumë vinin nga qytete të tjera greke, të tjerë nga Thrakia, Fenikia ose Azia e Vogël, të tërhequr nga tregtia e Athinës dhe e portit të saj, Pireut.

Metekët kishin detyrime pa të drejtë vote. Çdo vit një burrë paguante μετοίκιον, një taksë prej dymbëdhjetë drahmish, dhe një grua e pavarur gjashtë; meteku që nuk paguante mund të shitej (Suda, duke cituar oratorin Iseu). Meteku kishte nevojë edhe për një qytetar dorëzanës, një προστάτης. Metekët nuk mund të zotëronin tokë ose shtëpi, përveç nëse qyteti ua jepte këtë të drejtë si nder. Ata luftonin: Tukididi (2.31) numëron të paktën 3 000 hoplitë metekë në pushtimin e Megarës në vitin 431 p.e.s.

Disa metekë u pasuruan. Kefali erdhi nga Sirakuza me ftesë të Perikliut, dhe familja e tij kishte një punishte mburojash në Pire. I biri, logografi Lisia, tregoi më vonë se si Tridhjetë Tiranët u morën atyre 700 mburoja dhe 120 skllevër në vitin 404 p.e.s. (Lisia 12.4, 12.19).

Skllavëria ishte diçka e zakonshme në çdo qytet grek, dhe Athina nuk bënte përjashtim. Shumica e skllevërve ishin të huaj, të zënë robër në luftë ose të blerë nga tregtarët. Punonin në shtëpi, në ara, në punishte dhe, në kushtet më të rënda, në minierat e argjendit të Laurionit. Ksenofoni (Për të ardhurat 4.14) tregon se strategu Nikia kishte dikur një mijë burra në miniera dhe i jepte me qira për një obol në ditë secilin.

Sa skllevër kishte? Askush nuk e di me siguri. Athenaiu (6.272c) përmend një regjistrim në kohën e Demetrit të Falerit, në fund të shekullit IV p.e.s.: 21 000 athinas, 10 000 metekë dhe 400 000 skllevër. Historianët debatojnë se çfarë nënkuptonin këto kategori, dhe shumë e quajnë numrin e skllevërve të pabesueshëm. Tukididi (7.27) jep një të dhënë më të vogël, por më të sigurt: pas vitit 413 p.e.s. më shumë se 20 000 skllevër ikën te spartanët.

Disa skllevër liroheshin. Një i liruar, një ἀπελεύθερος, nuk bëhej qytetar, por kalonte te metekët dhe paguante taksën e tyre. Një autor armiqësor, i njohur si Oligarku i Vjetër, ankohej madje se në Athinë nuk mund t’i dalloje nga rrobat skllevërit, metekët dhe qytetarët (Kushtetuta e athinasve 1.10).