Triremja: anija luftarake greke

Fjala τριήρης do të thotë anije me tri radhë rremash. Triremja i kishte këto tri radhë në secilën anë, njëra mbi tjetrën. Vozitësit e sipërm ishin θρανῖται. Poshtë tyre uleshin zigitët, dhe në fund talamitët.

Ekuipazhi kishte rreth 200 vetë, dhe rreth 170 prej tyre ishin vozitës. Të tjerët ishin oficerë, detarë, 10 ushtarë dhe 4 harkëtarë. Një fyelltar jepte ritmin, që të gjitha rremat të lëviznin bashkë.

Kreu ishte τριήραρχος, trierarku. Në Athinë ai ishte një qytetar i pasur. Duhej ta pajiste anijen dhe të kujdesej për të, dhe në luftë mund ta komandonte. Për vozitësit ishte edhe κελευστής, një oficer që u jepte urdhrat. Greqishtja e ka ende këtë fjalë: sot κελευστής është nënoficer i marinës, afërsisht në gradën e rreshterit në ushtrinë tokësore.

Kush ishin vozitësit? Burimet tona nuk japin vetëm një përgjigje. Një faqe e Ministrisë greke të Kulturës thotë se ata ndoshta ishin të gjithë qytetarë të lirë të Athinës. Te Tukididi (1.143), Perikliu flet për qytetarë, metekë (të huaj që jetonin në Athinë) dhe detarë të huaj. Tukididi përmend edhe skllevër me flotën athinase në Sicili (7.13).

Vozitja ishte punë me pagesë. Për flotën e madhe të dërguar në Sicili më 415 p.e.s., Athina i paguante çdo detari një drahmi në ditë, dhe trierarkët u jepnin para shtesë vozitësve të sipërm (6.31).

Vozitësit mbanin vetë gjërat e tyre. Tukididi (2.93) tregon për detarë nga Peloponezi që duhej të shkonin në këmbë deri te deti, secili me një rrem, një jastëk dhe një lak lëkure për rremin.

Historia e tij më emocionuese është nga viti 427 p.e.s. Athina votoi të vriste burrat e Mitilenës, në Lesbos, dhe pastaj ndërroi mendje. Një triremë e dytë nxitoi pas së parës. Ekuipazhi hante elb të përzier me verë dhe vaj ndërsa voziste, dhe flinte me radhë. Arritën në çastin e fundit (3.49).

Pjesa e përparme e anijes ishte πρῷρα, dhe e pasmja πρύμνη. Përpara, triremja mbante armën e saj, rostrin ose ἔμβολον: një majë e mprehtë druri, e veshur me bronz. Ekuipazhi vozitte shpejt dhe godiste anën e një anijeje armike, për ta fundosur. Triremja kishte edhe vela, por në betejë më të rëndësishme ishin rremat. Ksenofoni (Anabasis 6.4.2) thotë se një triremë mund të shkonte me rrema nga Bizanti në Herakle brenda një dite të gjatë.

Kush e shpiku? Tukididi (1.13) tregon se thuhej që Korinti ishte vendi i parë në Greqi ku u ndërtuan triremet. Thotë gjithashtu se Aminokli, një ndërtues anijesh ose ναυπηγός nga Korinti, bëri katër anije për Samosin, rreth 300 vjet para fundit të Luftës së Peloponezit. Kjo është rreth vitit 700 p.e.s. Historianët ende nuk pajtohen: disa i datojnë triremet e para më vonë, dhe disa mendojnë se të parët ishin fenikasit.

Më 483/482 p.e.s., athinasit gjetën një damar të pasur argjendi në Laurion. Themistokliu i bindi t’i shpenzonin paratë për anije. Më 480 p.e.s. Athina kishte 200 anije, flotën më të madhe në Greqi, pikërisht në kohë për betejën e Salaminës.

Për një kohë të gjatë, studiuesit debatuan për triremen. Shumë dyshonin nëse një anije me rrema në tri nivele mund të funksiononte vërtet. Më 1982 historiani John Morrison, inxhinieri detar John Coates dhe Frank Welsh themeluan Trireme Trust për ta provuar idenë. Ata përdorën tekste dhe figura të lashta, si relievi Lenormant i gdhendur në gur.

Marina Luftarake greke vendosi ta ndërtonte anijen. Marangozë grekë punuan në një kantier në Keratsini, pranë Pireut, nga viti 1985 deri më 1987. Anija është 36,9 metra e gjatë dhe 5,5 metra e gjerë. Në gusht 1987 mori emrin Ολυμπιάς.

Nga viti 1987 deri më 1994, vullnetarë e vozitën në gjashtë prova në det, me 170 rrema në tri nivele. Provat treguan se mund të vozitej mirë dhe shpejt. Më 1993 shkoi edhe në lumin Thames, në Angli.

Provat e saj në det kanë mbaruar. Më 2017 Trireme Trust tha se nuk ishte më mjaft e fortë për eksperimente. Sipas një lajmi grek, më 1997 Marina vendosi ta përdorte vetëm si objekt ekspozite. Megjithatë, më 2004 ajo e çoi flakën olimpike, dhe muzeu i Marinës thotë se ajo ende merr pjesë në kremtime dhe bën udhëtime me vizitorë. Marina vazhdon të kujdeset për të.