Tridhjetë tiranët e Athinës (404–403 p.e.s.)

Athina e humbi Luftën e Peloponezit në vitin 404 p.e.s. Pasi u shembën Muret e Gjata dhe muret e Pireut, populli votoi të zgjidheshin tridhjetë burra për t'i kthyer ligjet stërgjyshore në një kushtetutë (Ksenofoni, Helenika 2.3.2, 2.3.11); sipas Kushtetutës së Athinës (34.3), kjo votë u imponua sepse Lisandri i mbështeti oligarkët. Kushtetuta nuk u shfaq kurrë. Të Tridhjetët emëruan një Këshill dhe zyrtarë sipas zgjedhjes së tyre, shtuan Dhjetë për kontrollin e Pireut dhe Njëmbëdhjetë për burgun (Kushtetuta e Athinës 35.1) dhe nëpërmjet Lisandrit morën një garnizon spartan, një φρουρά, nën harmostin Kalibi.

Në fillim shumë qytetarë u kënaqën, sepse sunduesit e rinj goditën συκοφάνται, njerëz që jetonin nga spiunimi dhe akuzat keqdashëse (Ksenofoni 2.3.12; Kusht. 35.3). Burimet kryesore i quajnë thjesht οἱ τριάκοντα. Ksenofoni e bën Kritian ta krahasojë pushtetin e tyre me një τυραννίς (2.3.16), por emri Tridhjetë tiranët, të cilin e përdori tashmë Polikrati në shekullin IV p.e.s. (Aristoteli, Retorika 1401a), duket se u ngulit vetëm më vonë, te autorë si Diodori dhe Justini.

Vrasjet u kthyen shpejt kundër të pasurve dhe fisnikëve, pjesërisht për t'u marrë pasurinë. Kushtetuta e Athinës numëron jo më pak se 1500 të vrarë (35.4). Një folës te Ksenofoni pohon se të Tridhjetët vranë në tetë muaj gati më shumë athinas sesa peloponezasit në dhjetë vjet luftë (2.4.21), gjë që është retorikë dhe jo numërim. Lisia tregon se vëllai i tij Polemarku mori pa gjyq urdhrin e tyre të zakonshëm për të pirë κώνειον, helmin e kukutës (12.17). Sokrati i Platonit thotë se bashkë me katër të tjerë u urdhërua të sillte Leonin nga Salamina për ekzekutim, dhe se ai thjesht shkoi në shtëpi (Apologjia 32c–d).

Për të zgjeruar mbështetjen, të Tridhjetët regjistruan tre mijë qytetarë. Kushdo jashtë listës mund të dënohej me vdekje vetëm prej të Tridhjetëve. Teramenesi, një prej tyre, kundërshtoi; Kritia ia fshiu emrin dhe e dënoi (Ksenofoni 2.3.51). Rrëfimet ndryshojnë në radhën e ngjarjeve. Ksenofoni e vendos garnizonin herët dhe vdekjen e Teramenesit para pushtimit të Filës. Kushtetuta e Athinës (37) vendos së pari Filën, pastaj vdekjen, dhe më pas rreth 700 ushtarë spartanë.

Në dimër Trasibuli u nis nga Teba me rreth shtatëdhjetë burra dhe pushtoi kështjellën e Filës (Ksenofoni 2.4.2; Kusht. 37.1). Forca e tij u rrit në rreth 700 e pastaj në rreth 1000 burra (2.4.5, 2.4.10) dhe natën kaloi në Pire. Në betejën e Munikisë ranë Kritia, Hipomaku, një tjetër prej të Tridhjetëve, dhe Karmidi, një prej të Dhjetëve të Pireut (2.4.19).

Burrat e qytetit i rrëzuan atëherë të Tridhjetët dhe zgjodhën dhjetë të tjerë, ndërsa të mbijetuarit e të Tridhjetëve u tërhoqën në Eleusis (2.4.23–24). Lufta nuk mbaroi me kaq. Oligarkët iu drejtuan Spartës dhe Lisandri u nis kundër Pireut, por mbreti Pausania, kundërshtar i politikës së tij, solli vetë një ushtri në Atikë dhe i çoi të dyja palët drejt paqes, me ndërmjetës të dërguar nga Sparta: pesëmbëdhjetë te Ksenofoni (2.4.38), dhjetë te Kushtetuta e Athinës (38.4).

Klauzola kryesore ruhet te Kushtetuta e Athinës (39.6): «τῶν δὲ παρεληλυθότων μηδενὶ πρὸς μηδένα μνησικακεῖν ἐξεῖναι», askush nuk mund t'ia vërë tjetrit në faj të kaluarën. Përjashtoheshin të Tridhjetët, të Dhjetët, të Njëmbëdhjetët dhe ish-qeveritarët e Pireut, përveçse po të jepnin εὐθύναι, llogari për detyrën e tyre. Kush donte mund të shpërngulej në Eleusis, që mbeti i ndarë deri rreth vitit 401 p.e.s. (40.4). Ksenofoni i përmend ὅρκοι për të mos mbajtur mëri vetëm në atë pajtim të mëvonshëm (2.4.43), megjithëse në vitin 403 Trasibuli i tij ua kujton tashmë burrave të qytetit atë që janë betuar (2.4.42); Kushtetuta e Athinës i vendos kushtet në vitin 403.

Sa u mbajt kjo, është e diskutueshme. Kushtetuta e Athinës thotë se Arkini bëri të ekzekutohej pa gjyq një shkelës dhe se askush nuk i shkeli më kushtet (40.2). Megjithatë Lisia akuzoi Eratostenin, një prej të Tridhjetëve, dhe Eskini pohoi më vonë se Sokrati vdiq sepse kishte mësuar Kritian (1.173). Studiuesit nuk pajtohen as për vetë formulën: Carawan e lexon μὴ μνησικακεῖν si përfundim të pretendimeve ligjore, ndërsa Joyce mbron leximin tradicional si amnisti.

Vetë fjala mungon. Në këto vende Ksenofoni dhe Kushtetuta e Athinës përdorin μνησικακεῖν, jo ἀμνηστία. LSJ e regjistron për herë të parë ἀμνηστία me kuptimin amnisti në një mbishkrim të Miletit të shekullit II p.e.s. Në vitin 44 p.e.s. Ciceroni kujtoi shembullin e Athinës dhe tha se kishte përdorur fjalën e saj greke (Filipikat 1.1).