De Dertig Tirannen van Athene (404-403 v.Chr.)

Athene verloor de Peloponnesische Oorlog in 404 v.Chr. Toen de Lange Muren en de muren van Piraeus waren gesloopt, besloot het volk dertig mannen te kiezen om de voorvaderlijke wetten tot een grondwet te maken (Xenophon, Hellenica 2.3.2, 2.3.11); volgens de Staatsregeling van Athene (34.3) werd die stemming afgedwongen doordat Lysander de oligarchen steunde. De grondwet is er nooit gekomen. De Dertig stelden een Raad en magistraten naar eigen keuze aan, voegden Tien toe voor de controle over Piraeus en Elf voor de gevangenis (Staatsregeling van Athene 35.1) en kregen via Lysander een Spartaans garnizoen, een φρουρά, onder de harmost Kallibios.

Eerst waren veel burgers tevreden, want de nieuwe heersers pakten de συκοφάνται aan, mannen die leefden van verklikken en kwaadwillig aanklagen (Xenophon 2.3.12; Staatsr. 35.3). De belangrijkste bronnen noemen hen gewoon οἱ τριάκοντα. Xenophon laat Kritias hun bewind vergelijken met een τυραννίς (2.3.16), maar de naam Dertig Tirannen, die Polycrates al in de 4e eeuw v.Chr. gebruikte (Aristoteles, Retorica 1401a), lijkt pas later ingeburgerd, bij schrijvers als Diodorus en Justinus.

De moorden keerden zich al snel tegen de rijken en de voornamen, deels om hun bezit in te pikken. De Staatsregeling van Athene telt niet minder dan 1500 doden (35.4). Een spreker bij Xenophon beweert dat de Dertig in acht maanden bijna meer Atheners doodden dan de Peloponnesiërs in tien jaar oorlog (2.4.21); dat is retoriek, geen telling. Lysias vertelt dat zijn broer Polemarchos zonder proces hun gebruikelijke bevel kreeg om κώνειον, dollekervel, te drinken (12.17). De Socrates van Plato zegt dat hij met vier anderen het bevel kreeg Leon van Salamis voor de executie te halen, en dat hij gewoon naar huis ging (Apologie 32c-d).

Om hun steun te vergroten schreven de Dertig drieduizend burgers in. Wie niet op die lijst stond, kon door de Dertig alleen ter dood worden gebracht. Theramenes, een van hen, protesteerde; Kritias schrapte zijn naam en veroordeelde hem (Xenophon 2.3.51). De verslagen verschillen in de volgorde. Xenophon zet het garnizoen vroeg en Theramenes' dood vóór de inname van Phyle. De Staatsregeling van Athene (37) noemt eerst Phyle, dan de dood, dan ongeveer 700 Spartaanse soldaten.

In de winter vertrok Thrasyboulos uit Thebe met ongeveer zeventig man en bezette de vesting Phyle (Xenophon 2.4.2; Staatsr. 37.1). Zijn troepenmacht groeide tot ongeveer 700 en daarna ongeveer 1000 man (2.4.5, 2.4.10) en trok 's nachts naar Piraeus. In de slag bij Mounichia sneuvelden Kritias, Hippomachos, nog een van de Dertig, en Charmides, een van de Tien van Piraeus (2.4.19).

De mannen in de stad zetten nu de Dertig af en kozen tien anderen, terwijl de overlevenden van de Dertig zich terugtrokken in Eleusis (2.4.23-24). Daarmee was de oorlog niet voorbij. De oligarchen riepen Sparta te hulp en Lysander trok op tegen Piraeus, maar koning Pausanias, een tegenstander van zijn beleid, leidde zelf een leger naar Attica en bracht beide partijen tot vrede, met bemiddelaars uit Sparta: vijftien bij Xenophon (2.4.38), tien in de Staatsregeling van Athene (38.4).

De kernbepaling staat in de Staatsregeling van Athene (39.6): «τῶν δὲ παρεληλυθότων μηδενὶ πρὸς μηδένα μνησικακεῖν ἐξεῖναι», niemand mag iemand het verleden nog aanrekenen. Uitgezonderd waren de Dertig, de Tien, de Elf en de vroegere bestuurders van Piraeus, tenzij zij εὐθύναι aflegden, verantwoording over hun ambt. Wie wilde kon naar Eleusis verhuizen, dat tot ongeveer 401 v.Chr. apart bleef (40.4). Xenophon noemt de ὅρκοι om geen wrok te koesteren pas bij die latere verzoening (2.4.43), al houdt zijn Thrasyboulos de mannen van de stad in 403 al aan wat ze hebben gezworen (2.4.42); de Staatsregeling van Athene plaatst de voorwaarden in 403.

Hoever dit standhield, is omstreden. Volgens de Staatsregeling van Athene liet Archinos een overtreder zonder proces executeren, waarna niemand de voorwaarden nog schond (40.2). Toch klaagde Lysias Eratosthenes aan, een van de Dertig, en beweerde Aischines later dat Socrates stierf omdat hij Kritias had onderwezen (1.173). Ook over de formule zelf verschillen geleerden van mening: Carawan leest μὴ μνησικακεῖν als de definitieve afsluiting van juridische aanspraken, Joyce verdedigt de traditionele lezing als amnestie.

Het woord zelf ontbreekt. In deze passages gebruiken Xenophon en de Staatsregeling van Athene μνησικακεῖν, niet ἀμνηστία. Het LSJ noteert ἀμνηστία in de betekenis amnestie voor het eerst in een inscriptie uit Milete uit de 2e eeuw v.Chr. In 44 v.Chr. herinnerde Cicero aan het voorbeeld van Athene en zei hij het Griekse woord ervan te hebben gebruikt (Philippicae 1.1).