Trzydziestu tyranów w Atenach (404–403 p.n.e.)

Ateny przegrały wojnę peloponeską w 404 r. p.n.e. Po zburzeniu Długich Murów i murów Pireusu lud uchwalił wybór trzydziestu mężów, którzy mieli ułożyć z praw ojczystych ustrój (Ksenofont, Historia grecka 2.3.2, 2.3.11); według Ustroju politycznego Aten (34.3) głosowanie to wymuszono, bo Lizander popierał oligarchów. Ustrój nigdy się nie pojawił. Trzydziestu powołało Radę i urzędników według własnego wyboru, dodało Dziesięciu do kontroli Pireusu i Jedenastu do prowadzenia więzienia (Ustrój polityczny Aten 35.1) i przez Lizandra uzyskało spartański garnizon, φρουρά, pod dowództwem harmosty Kallibiosa.

Początkowo wielu obywateli było zadowolonych, bo nowi władcy uderzyli w συκοφάνται, ludzi żyjących z donosów i złośliwych oskarżeń (Ksenofont 2.3.12; Ustrój 35.3). Główne źródła nazywają ich po prostu οἱ τριάκοντα. Ksenofont każe Kritiaszowi porównać ich władzę do τυραννίς (2.3.16), lecz nazwa Trzydziestu tyranów, której już w IV w. p.n.e. użył Polikrates (Arystoteles, Retoryka 1401a), przyjęła się, jak się wydaje, dopiero później, u autorów takich jak Diodor i Justyn.

Zabójstwa szybko zwróciły się przeciw bogatym i dobrze urodzonym, po części po to, by przejąć ich majątki. Ustrój polityczny Aten liczy nie mniej niż 1500 zabitych (35.4). Pewien mówca u Ksenofonta twierdzi, że Trzydziestu zabiło w osiem miesięcy niemal więcej Ateńczyków niż Peloponezyjczycy w dziesięć lat wojny (2.4.21), ale to retoryka, a nie obliczenie. Lizjasz opowiada, że jego brat Polemarch dostał ich zwykły rozkaz wypicia κώνειον, cykuty, bez procesu (12.17). Sokrates u Platona mówi, że wraz z czterema innymi otrzymał rozkaz sprowadzenia Leona z Salaminy na egzekucję i że po prostu poszedł do domu (Obrona Sokratesa 32c–d).

Aby poszerzyć swoje poparcie, Trzydziestu wpisało na listę trzy tysiące obywateli. Kto na niej nie figurował, mógł zostać stracony przez samych Trzydziestu. Teramenes, jeden z nich, zaprotestował; Kritiasz skreślił jego imię i skazał go (Ksenofont 2.3.51). Relacje różnią się co do kolejności wydarzeń. Ksenofont umieszcza garnizon wcześnie, a śmierć Teramenesa przed zajęciem Fyle. Ustrój polityczny Aten (37) podaje najpierw Fyle, potem śmierć, a następnie około 700 żołnierzy spartańskich.

Zimą Trazybul wyruszył z Teb z około siedemdziesięcioma ludźmi i zajął twierdzę Fyle (Ksenofont 2.4.2; Ustrój 37.1). Jego siły wzrosły do około 700, a potem około 1000 ludzi (2.4.5, 2.4.10) i nocą dotarły do Pireusu. W bitwie pod Munichią polegli Kritiasz, Hippomach, inny z Trzydziestu, i Charmides, jeden z Dziesięciu z Pireusu (2.4.19).

Ludzie w mieście złożyli wtedy Trzydziestu z urzędu i wybrali dziesięciu innych, a ci z Trzydziestu, którzy przeżyli, wycofali się do Eleusis (2.4.23–24). Wojna na tym się nie skończyła. Oligarchowie zwrócili się do Sparty i Lizander ruszył na Pireus, ale król Pauzaniasz, przeciwnik jego polityki, sam poprowadził wojsko do Attyki i doprowadził obie strony do pokoju, z pośrednikami przysłanymi ze Sparty: piętnastoma u Ksenofonta (2.4.38), dziesięcioma w Ustroju politycznym Aten (38.4).

Główna klauzula zachowała się w Ustroju politycznym Aten (39.6): «τῶν δὲ παρεληλυθότων μηδενὶ πρὸς μηδένα μνησικακεῖν ἐξεῖναι», nikomu nie wolno nikomu wypominać przeszłości. Wyłączeni byli Trzydziestu, Dziesięciu, Jedenastu i dawni zarządcy Pireusu, chyba że złożyli εὐθύναι, rozliczenie z urzędu. Chętni mogli przenieść się do Eleusis, które pozostało oddzielne do około 401 r. p.n.e. (40.4). Ksenofont wspomina ὅρκοι o niepamiętaniu krzywd dopiero przy tym późniejszym pojednaniu (2.4.43), choć już w 403 r. jego Trazybul przypomina ludziom z miasta to, co zaprzysięgli (2.4.42); Ustrój polityczny Aten umieszcza warunki w 403 roku.

Jak dalece to przestrzegano, pozostaje sporne. Ustrój polityczny Aten mówi, że Archinos doprowadził do stracenia bez procesu jednego winnego i że nikt już potem nie złamał warunków (40.2). A jednak Lizjasz oskarżył Eratostenesa, jednego z Trzydziestu, a Ajschines twierdził później, że Sokrates zginął, bo uczył Kritiasza (1.173). Uczeni spierają się też o samą formułę: Carawan czyta μὴ μνησικακεῖν jako ostateczność roszczeń prawnych, a Joyce broni tradycyjnego rozumienia jako amnestii.

Samego słowa brakuje. W tych miejscach Ksenofont i Ustrój polityczny Aten używają μνησικακεῖν, a nie ἀμνηστία. LSJ notuje ἀμνηστία w znaczeniu amnestii najwcześniej w inskrypcji z Miletu z II w. p.n.e. W 44 r. p.n.e. Cyceron przypomniał przykład Aten i powiedział, że użył ich greckiego słowa (Filipiki 1.1).