Οι Τριάκοντα Τύραννοι της Αθήνας (404–403 π.Χ.)

Η Αθήνα έχασε τον Πελοποννησιακό πόλεμο το 404 π.Χ. Όταν γκρεμίστηκαν τα Μακρά Τείχη και τα τείχη του Πειραιά, ο λαός αποφάσισε να εκλεγούν τριάντα άνδρες, για να διατυπώσουν τους πατροπαράδοτους νόμους σε πολίτευμα (Ξενοφών, Ελληνικά 2.3.2, 2.3.11)· η Αθηναίων Πολιτεία (34.3) λέει ότι η ψηφοφορία αυτή επιβλήθηκε επειδή ο Λύσανδρος στήριξε τους ολιγαρχικούς. Το πολίτευμα δεν εμφανίστηκε ποτέ. Οι Τριάκοντα διόρισαν Βουλή και άρχοντες της αρεσκείας τους, πρόσθεσαν Δέκα για τον έλεγχο του Πειραιά και Έντεκα για τη φυλακή (Αθηναίων Πολιτεία 35.1) και, μέσω του Λυσάνδρου, πέτυχαν να έρθει σπαρτιατική φρουρά με αρμοστή τον Καλλίβιο.

Στην αρχή πολλοί πολίτες χάρηκαν, γιατί οι νέοι άρχοντες χτύπησαν τους συκοφάντες, ανθρώπους που ζούσαν από καταδόσεις και κακόβουλες κατηγορίες (Ξενοφών 2.3.12· Αθ. Πολ. 35.3). Οι βασικές πηγές τούς ονομάζουν απλώς οἱ τριάκοντα. Ο Ξενοφών βάζει τον Κριτία να παρομοιάζει την εξουσία τους με τυραννίδα (2.3.16), όμως το όνομα «Τριάκοντα Τύραννοι», που το χρησιμοποίησε ήδη ο Πολυκράτης τον 4ο αι. π.Χ. (Αριστοτέλης, Ρητορική 1401a), φαίνεται να καθιερώθηκε αργότερα, με συγγραφείς όπως ο Διόδωρος και ο Ιουστίνος.

Οι δολοφονίες στράφηκαν γρήγορα εναντίον πλουσίων και ευγενών, εν μέρει για να αρπαχτούν οι περιουσίες τους. Η Αθηναίων Πολιτεία μετρά όχι λιγότερους από 1.500 νεκρούς (35.4). Ένας ομιλητής στον Ξενοφώντα υποστηρίζει ότι οι Τριάκοντα σκότωσαν σε οκτώ μήνες σχεδόν περισσότερους Αθηναίους απ’ όσους οι Πελοποννήσιοι σε δέκα χρόνια πολέμου (2.4.21), αλλά αυτό είναι ρητορική και όχι μέτρηση. Ο Λυσίας λέει ότι ο αδελφός του Πολέμαρχος έλαβε τη συνηθισμένη διαταγή τους να πιει κώνειο, χωρίς δίκη (12.17). Ο Σωκράτης του Πλάτωνα λέει ότι διατάχτηκε, με άλλους τέσσερις, να φέρει τον Λέοντα από τη Σαλαμίνα για να εκτελεστεί, και ότι εκείνος απλώς πήγε σπίτι του (Απολογία 32c–d).

Για να διευρύνουν τα στηρίγματά τους, οι Τριάκοντα κατέγραψαν τρεις χιλιάδες πολίτες. Όποιος έμενε έξω από τον κατάλογο μπορούσε να θανατωθεί μόνο με απόφαση των Τριάκοντα. Ο Θηραμένης, μέλος της ίδιας ομάδας, αντέδρασε, και ο Κριτίας έσβησε το όνομά του και τον καταδίκασε (Ξενοφών 2.3.51). Οι αφηγήσεις διαφέρουν στη σειρά των γεγονότων. Ο Ξενοφών τοποθετεί τη φρουρά νωρίς και τον θάνατο του Θηραμένη πριν από την κατάληψη της Φυλής. Η Αθηναίων Πολιτεία (37) βάζει πρώτα τη Φυλή, μετά τον θάνατο και ύστερα περίπου 700 Σπαρτιάτες στρατιώτες.

Τον χειμώνα ο Θρασύβουλος ξεκίνησε από τη Θήβα με περίπου εβδομήντα άνδρες και κατέλαβε το φρούριο της Φυλής (Ξενοφών 2.4.2· Αθ. Πολ. 37.1). Η δύναμή του έφτασε περίπου τους 700 και ύστερα περίπου τους 1.000 (2.4.5, 2.4.10), και τη νύχτα πέρασε στον Πειραιά. Στη μάχη της Μουνιχίας σκοτώθηκε ο Κριτίας, μαζί με τον Ιππόμαχο, άλλο μέλος των Τριάκοντα, και τον Χαρμίδη, έναν από τους Δέκα του Πειραιά (2.4.19).

Οι άνδρες της πόλης καθαίρεσαν τότε τους Τριάκοντα και εξέλεξαν δέκα άλλους, ενώ όσοι από τους Τριάκοντα είχαν επιζήσει αποσύρθηκαν στην Ελευσίνα (2.4.23–24). Ο πόλεμος δεν τελείωσε εκεί. Οι ολιγαρχικοί ζήτησαν βοήθεια από τη Σπάρτη και ο Λύσανδρος κινήθηκε εναντίον του Πειραιά, όμως ο βασιλιάς Παυσανίας, αντίθετος στην πολιτική του, οδήγησε ο ίδιος στρατό στην Αττική και έφερε τις δύο πλευρές προς την ειρήνη, με μεσολαβητές από τη Σπάρτη: δεκαπέντε στον Ξενοφώντα (2.4.38), δέκα στην Αθηναίων Πολιτεία (38.4).

Ο βασικός όρος σώζεται στην Αθηναίων Πολιτεία (39.6): «τῶν δὲ παρεληλυθότων μηδενὶ πρὸς μηδένα μνησικακεῖν ἐξεῖναι», κανείς δεν μπορεί να στρέφεται εναντίον κανενός για όσα έγιναν. Εξαιρέθηκαν οι Τριάκοντα, οι Δέκα, οι Έντεκα και οι πρώην άρχοντες του Πειραιά, εκτός αν έδιναν εὐθύνας, δηλαδή λογαριασμό για το αξίωμά τους. Όσοι ήθελαν μπορούσαν να μετοικήσουν στην Ελευσίνα, που έμεινε χωριστή ως το 401 π.Χ. περίπου (40.4). Ο Ξενοφών αναφέρει τους ὅρκους να μη μνησικακούν μόνο σε εκείνη την κατοπινή συμφιλίωση (2.4.43), αν και ήδη το 403 ο Θρασύβουλός του θυμίζει στους άνδρες της πόλης όσα ορκίστηκαν (2.4.42)· η Αθηναίων Πολιτεία τοποθετεί τους όρους στο 403.

Το πόσο τηρήθηκε είναι υπό συζήτηση. Η Αθηναίων Πολιτεία λέει ότι ο Αρχίνος πέτυχε να εκτελεστεί χωρίς δίκη ένας παραβάτης και ότι κανείς δεν παρέβη ξανά τους όρους (40.2). Όμως ο Λυσίας κατηγόρησε τον Ερατοσθένη, μέλος των Τριάκοντα, και ο Αισχίνης υποστήριξε αργότερα ότι ο Σωκράτης πέθανε επειδή είχε διδάξει τον Κριτία (1.173). Οι μελετητές διαφωνούν και για την ίδια τη φράση: ο Carawan διαβάζει το μὴ μνησικακεῖν ως οριστικό τέλος των νομικών αξιώσεων, ενώ ο Joyce υπερασπίζεται την παραδοσιακή ερμηνεία ως αμνηστία.

Η ίδια η λέξη λείπει. Σε αυτά τα χωρία ο Ξενοφών και η Αθηναίων Πολιτεία χρησιμοποιούν το μνησικακεῖν, όχι την ἀμνηστία. Το λεξικό LSJ καταγράφει πρώτη φορά την ἀμνηστία με τη σημασία της αμνηστίας σε επιγραφή της Μιλήτου του 2ου αι. π.Χ. Το 44 π.Χ. ο Κικέρων θύμισε το παράδειγμα της Αθήνας και είπε ότι χρησιμοποίησε την ελληνική της λέξη (Φιλιππικοί 1.1).