Lufta e Peloponezit (431–404 p.e.s.)

Pas luftërave greko-persiane, Athina u bë shumë e pasur dhe e fuqishme. Kishte flotën më të madhe, στόλος, në Greqi, dhe shumë qytete në ishuj dhe në bregdet i paguanin para si aleate. Sparta, në jug të Greqisë, kishte ushtarët më të mirë në tokë dhe drejtonte grupin e vet të aleatëve në Peloponez. Secili qytet kishte frikë nga tjetri.

Në vitin 431 p.e.s. filloi lufta. Quhet Lufta e Peloponezit sepse Athina luftoi kundër Spartës dhe aleatëve të saj nga Peloponezi. Zgjati 27 vjet, me një pushim prej disa vitesh paqeje të pasigurt, εἰρήνη. Pothuajse çdo verë ushtria spartane hynte në fshatrat rreth Athinës dhe digjte arat. Athinasit qëndronin të sigurt pas Mureve të Gjata dhe dërgonin anijet e tyre të sulmonin brigjet e armikut.

Ndodhën shumë gjëra të tmerrshme: një sëmundje vrau shumë athinas, qytete u rrethuan dhe një ushtri e madhe athinase humbi në Sicili. Në vitin 404 p.e.s. Athina, e uritur dhe pa anije, iu dorëzua Spartës.

Historiani Tukidid, një athinas që e jetoi gjithë luftën, i dallon grindjet që jepeshin hapur si arsye nga shkaku i vërtetë. Grindjet kishin të bënin me Korintin dhe kolonin e tij të vjetër Korkirën, me qytetin e Potidesë në veri dhe me një vendim athinas që ia mbyllte Megarës tregjet e perandorisë. Por shkaku më i vërtetë, shkruan ai (1.23.6), ishte rritja e fuqisë së Athinës dhe frika që ajo ngjalli në Lakedemoni, pra në Spartë. Lufta theu Paqen Tridhjetëvjeçare që të dyja palët e kishin bërë rreth katërmbëdhjetë vjet më parë.

Perikliu, strategu, στρατηγός, kryesor i Athinës, kishte një plan: të shmangeshin betejat në tokë, njerëzit e fshatrave të silleshin brenda mureve, të mbështeteshin te flota dhe të mos pushtonin asgjë të re (Tukidid 2.65.7). Por në vitin 430 p.e.s. në qytetin e mbushur plot shpërtheu një epidemi vdekjeprurëse, λοιμός, që zakonisht quhet murtaja e Athinës (2.47). Mjekët nuk mund të bënin asgjë, dhe shumë prej tyre vdiqën vetë. Perikliu vdiq në vitin 429 p.e.s., dy vjet e gjashtë muaj pas fillimit të luftës (2.65.6).

Pas Perikliut, thotë Tukididi, udhëheqësit e Athinës ishin “më të barabartë me njëri-tjetrin” dhe, meqë secili donte vendin e parë, ua lanë punët e shtetit dëshirave të turmës (2.65.10). Më i njohuri prej tyre ishte Kleoni. Në vitin 427 p.e.s., pas kryengritjes së Mitilenës në ishullin e Lesbosit, ai e bindi kuvendin të votonte vdekjen e të gjithë burrave të saj; të nesërmen athinasit ndërruan mendje dhe dërguan një anije të dytë, që mbërriti në çastin e fundit. Tukididi e quan “njeriun më të dhunshëm në Athinë” (3.36.6).

Në vitin 425 p.e.s. athinasit ngujuan ushtarë spartanë në ishullin Sfakteria, pranë Pilosit. Këtu Tukididi (4.21.3) e paraqet Kleonin si ἀνὴρ δημαγωγός, udhëheqës i popullit dhe më bindësi para turmës. Kleoni premtoi t’i sillte spartanët brenda njëzet ditëve, dhe ia doli. Një vit më vonë, në komedinë e tij Kalorësit (424 p.e.s.), Aristofani tallej me një Kleon mezi të maskuar dhe bënte shaka se δημαγωγία nuk ishte më punë për njerëz të shkolluar e të ndershëm.

Në vitin 422 p.e.s. si Kleoni ashtu edhe gjenerali spartan Brasida vdiqën në betejën e Amfipolit (5.10). Pa ta, të dyja palët nënshkruan Paqen e Nikias në vitin 421 p.e.s. Megjithatë, Tukididi i numëron të gjitha si një luftë të vetme 27-vjeçare (5.26).

Paqja nuk zgjati. Në vitin 416 p.e.s. Athina rrethoi ishullin e vogël të Melosit, që donte të mbetej asnjanës, dhe pas dorëzimit vrau burrat dhe skllavëroi gratë dhe fëmijët; Tukididi i paraqet bisedimet para rrethimit, πολιορκία, në Dialogun e famshëm të Melianëve (5.84–116). Në vitin 415 p.e.s. Athina dërgoi një ekspeditë të madhe kundër Sirakuzës në Sicili. Deri në vitin 413 p.e.s. ajo kishte dështuar plotësisht: të paktën 7 000 robër mbaheshin në guroret, dhe “nga shumë, pak u kthyen në shtëpi” (7.87).

Po atë vit Sparta ndërtoi një fortesë në Dekelea të Atikës, para syve të Athinës, dhe mbajti atje ushtri gjatë gjithë vitit (7.19). Persia, armiku i vjetër, tani paguante për një flotë spartane nëpërmjet Kirit, birit të mbretit (2.65.12). Në vitin 405 p.e.s. admirali spartan Lisandri i zuri anijet athinase në breg te Egospotami dhe i kapi pothuajse të gjitha (Ksenofoni, Helenika 2.1.28).

E rrethuar dhe e uritur, Athina u dorëzua në vitin 404 p.e.s. Iu desh të shembte Muret e Gjata dhe muret e Pireut dhe të mbante vetëm dymbëdhjetë anije (Helenika 2.2.20). Sparta vendosi në pushtet të Tridhjetët, të mbetur në kujtesë si Tridhjetë Tiranët, por demokracia u kthye në vitin 403 p.e.s.