Apologjia e Sokratit nga Platoni: fjalimi mbrojtës i vitit 399 p.e.s.

Në pranverën e vitit 399 p.e.s., në muajin targelion (maj–qershor), Sokrati, rreth shtatëdhjetë vjeç, doli para një gjykate popullore në Athinë. Meleti kishte paraqitur një akuzë publike për pabesi, ἀσέβεια, i mbështetur nga Aniti dhe Likoni. Platoni e bën Sokratin të lexojë akuzën nën betim, ἀντωμοσία (24b–c): ai «bën padrejtësi duke prishur të rinjtë, dhe duke mos besuar te perënditë ku beson qyteti, por te δαιμόνια të tjera të reja». Diogjen Laerti (II 40) jep të njëjtat tri pika me një renditje tjetër.

Ἀπολογία Σωκράτους nuk është procesverbal gjyqi. Platoni e përmend veten midis të pranishmëve (34a, 38b), por e shkroi veprën më vonë, dhe fjalimet e akuzuesve, dëshmitarët dhe votimet shfaqen vetëm përmes fjalëve të Sokratit. Studiuesit nuk pajtohen se sa afër është teksti me atë që u tha vërtet; shumica e lexojnë si portretin që Platoni i bën mësuesit, besnik në frymë dhe jo fjalë për fjalë. Ksenofoni, që e kishte lënë Athinën në vitin 401 p.e.s., shkroi Apologjinë e vet, më të shkurtër. Në të dy titujt ἀπολογία ka kuptimin e lashtë: fjalim mbrojtës, jo kërkim falje.

Vepra, që citohet sipas faqeve të Stephanus-it (17a–42a), ndahet në tri fjalime.

• Mbrojtja (17a–35d). Sokrati u përgjigjet së pari «akuzuesve të parë», thashethemeve të shumë viteve, dhe kujton Sokratin e komedisë së Aristofanit që «ecën në ajër» (19c). Tregon si miku i tij Kerefoni pyeti në Delf nëse kishte njeri më të urtë se Sokrati, dhe Pithia u përgjigj se nuk kishte asnjë (21a). Duke vënë në provë orakullin, gjen njerëz që kujtojnë se dinë atë që nuk e dinë; ai vetë është më i urtë vetëm sepse nuk kujton se di atë që nuk e di (21d). Pyet Meletin, e krahason veten me një zekth, μύωψ, mbi kalin e madh që është Athina (30e), thotë se do t’i bindet më shumë zotit se gjykatësve (29d), dhe përshkruan δαιμόνιον-in e tij, një zë që vetëm e frenon (31c–d).
• Kundërpropozimi i dënimit (35e–38b). I shpallur fajtor, vëren se po të kishin kaluar tridhjetë vota në anën tjetër, do të ishte shpallur i pafajshëm (36a). Si «dënim» propozon të ushqehet në πρυτανεῖον (36d), pastaj një gjobë prej një mine dhe në fund prej tridhjetë minash, të garantuara nga Platoni, Kritoni, Kritobuli dhe Apollodori (38b).
• Fjalët e fundit (38c–42a). I dënuar me vdekje, u thotë gjykatësve që votuan për lirimin e tij se shenja e tij nuk e kundërshtoi, pra vdekja ndoshta është e mirë: ose një asgjë pa ëndrra, ose një shpërngulje e shpirtit në një vend tjetër (40a–e).

Fjalia më e cituar e veprës gjendet në fjalimin për dënimin, kur Sokrati shpjegon pse nuk mund thjesht të largohet e të heshtë. E mira më e madhe për njeriun, thotë ai, është të flasë çdo ditë për virtytin, ἀρετή, dhe për gjërat e tjera «për të cilat më dëgjoni të bisedoj duke shqyrtuar veten dhe të tjerët», ἐμαυτὸν καὶ ἄλλους ἐξετάζοντος, «dhe jeta pa shqyrtim nuk ia vlen të jetohet nga njeriu»: ὁ δὲ ἀνεξέταστος βίος οὐ βιωτὸς ἀνθρώπῳ (38a).

Dy vërejtje ndihmojnë në përkthim. ἀνεξέταστος është mbiemri foljor mohues i ἐξετάζω, foljes me të cilën Sokrati emërton gjithë veprimtarinë e tij; në 23c të rinjtë e pasur e imitojnë dhe përpiqen të ἐξετάζειν të tjerët. βιωτός, nga βιόω, do të thotë «që mund të jetohet», kështu që «nuk ia vlen të jetohet» është përkthim i saktë. Të dyja fjalët jetojnë ende. Në greqishten e re ανεξέταστοι janë, për shembull, dëshmitarët që ende nuk janë pyetur, dhe εξετάζω do të thotë shqyrtoj ose pyes. Kuptimi «provoj njohuritë e nxënësit», si te εξετάσεις që mbyllin çdo vit shkollor grek, është huazim i mëvonshëm nga frëngjishtja examen.

Fjalori i gjyqit është ende fjalori i drejtësisë greke, edhe pse disa fjalë kanë ndryshuar kuptim. Akuzuesit e Sokratit janë κατήγοροι, dhe κατήγορος sot është kushdo që ngre një akuzë në gjykatë. Vendimi u mor me ψῆφοι, fillimisht guralecë; ψήφος tani është thjesht një votë, në kutinë e votimit ose në parlament. Gjykatësit quheshin δικασταί; ishin qytetarë të zakonshëm të zgjedhur me short. Në fjalët e fundit Sokrati i quan qëllimisht «ὦ ἄνδρες δικασταί» vetëm ata që votuan për lirimin e tij, duke thënë se vetëm ata do t’i quante me të drejtë kështu (40a). Në greqishten e re δικαστής është gjyqtar profesionist.

Dy ndryshime vlen t’i dish për përkthimin. Τὸ ἔγκλημα në 24c është «akuza»; sot έγκλημα do të thotë «krim», kuptim i modeluar sipas frëngjishtes crime. Dhe καινὰ δαιμόνια të aktakuzës janë bërë shprehje e ngulitur: «καινά δαιμόνια» janë ide të reja që priten me mosbesim. Vetë δαιμόνιο sot do të thotë demon, ose një dhunti e veçantë, si te «το δαιμόνιο της φυλής».