Atina'nın Otuz Tiranı (MÖ 404-403)

Atina, Peloponez Savaşı'nı MÖ 404'te kaybetti. Uzun Duvarlar ile Pire surları yıkıldıktan sonra halk, ata yasalarını bir anayasaya dönüştürmek üzere otuz kişinin seçilmesini oyladı (Ksenophon, Hellenika 2.3.2, 2.3.11); Atina Devleti (34.3), Lysandros oligarkları desteklediği için bu oylamanın zorla yaptırıldığını söyler. Anayasa hiç ortaya çıkmadı. Otuzlar kendi seçtikleri bir Meclis ve görevliler atadı, Pire'yi denetlemek için On'ları, hapishane için On Birler'i ekledi (Atina Devleti 35.1) ve Lysandros aracılığıyla, harmostes Kallibios komutasında bir Sparta garnizonu, bir φρουρά, sağladı.

Başlangıçta birçok yurttaş memnundu, çünkü yeni yöneticiler ihbar ve kötü niyetli suçlamayla geçinen συκοφάνται üzerine gitti (Ksenophon 2.3.12; Atina Dev. 35.3). Başlıca kaynaklar onlara yalnızca οἱ τριάκοντα der. Ksenophon, Kritias'a onların yönetimini bir τυραννίς ile karşılaştırtır (2.3.16), ama MÖ 4. yüzyılda Polykrates'in de kullandığı (Aristoteles, Retorik 1401a) Otuz Tiran adı anlaşılan ancak daha sonra, Diodoros ve Justinus gibi yazarlarla yerleşti.

Cinayetler kısa sürede, kısmen mallarına el koymak için, zenginlere ve soylulara yöneldi. Atina Devleti en az 1.500 ölüden söz eder (35.4). Ksenophon'daki bir konuşmacı, Otuzlar'ın sekiz ayda Peloponezlilerin on yıllık savaşta öldürdüğünden neredeyse daha çok Atinalı öldürdüğünü ileri sürer (2.4.21); bu bir sayım değil, retoriktir. Lysias, kardeşi Polemarkhos'un yargılanmadan onların alışılmış emrini, yani κώνειον, baldıran içme emrini aldığını anlatır (12.17). Platon'un Sokrates'i, dört kişiyle birlikte Salamisli Leon'u idam için getirme emri aldığını ve doğruca evine gittiğini söyler (Savunma 32c-d).

Desteklerini genişletmek için Otuzlar üç bin yurttaşı listeye yazdı. Listenin dışında kalan biri yalnızca Otuzlar'ın kararıyla öldürülebilirdi. İçlerinden biri olan Theramenes karşı çıktı; Kritias adını silip onu mahkûm etti (Ksenophon 2.3.51). Anlatılar olayların sırasında ayrılır. Ksenophon garnizonu erken, Theramenes'in ölümünü Phyle'nin alınmasından önce verir. Atina Devleti (37) önce Phyle'yi, sonra ölümü, ardından yaklaşık 700 Spartalı askeri anlatır.

Kışın Thrasybulos yaklaşık yetmiş adamla Thebai'den yola çıktı ve Phyle kalesini ele geçirdi (Ksenophon 2.4.2; Atina Dev. 37.1). Gücü yaklaşık 700'e, sonra yaklaşık 1.000 kişiye çıktı (2.4.5, 2.4.10) ve geceleyin Pire'ye geçti. Munikhia savaşında Kritias, Otuzlar'dan Hippomakhos ve Pire'nin On'larından Kharmides öldü (2.4.19).

Şehirdeki adamlar bunun üzerine Otuzlar'ı görevden alıp başka on kişi seçti, Otuzlar'dan sağ kalanlar ise Eleusis'e çekildi (2.4.23-24). Savaş bununla bitmedi. Oligarklar Sparta'ya başvurdu ve Lysandros Pire üzerine yürüdü, ama onun politikasına karşı olan Kral Pausanias bizzat Attika'ya ordu getirdi ve iki tarafı barışa yöneltti; Sparta'dan gelen arabulucular Ksenophon'da on beş (2.4.38), Atina Devleti'nde on kişidir (38.4).

Temel madde Atina Devleti'nde (39.6) korunmuştur: «τῶν δὲ παρεληλυθότων μηδενὶ πρὸς μηδένα μνησικακεῖν ἐξεῖναι», kimse kimseden geçmişin hesabını soramaz. Otuzlar, On'lar, On Birler ve Pire'nin eski yöneticileri, görevlerinin hesabı olan εὐθύναι vermedikçe bunun dışında kaldı. İsteyenler, yaklaşık MÖ 401'e dek ayrı kalan Eleusis'e taşınabildi (40.4). Ksenophon kin tutmama yeminlerini (ὅρκοι) yalnızca bu sonraki uzlaşmada anar (2.4.43), ama 403'te onun Thrasybulos'u kentteki adamlara ettikleri yemini şimdiden hatırlatır (2.4.42); Atina Devleti koşulları 403'e yerleştirir.

Bunun ne ölçüde tutulduğu tartışmalıdır. Atina Devleti, Arkhinos'un bir ihlalciyi yargısız idam ettirdiğini ve bir daha kimsenin koşulları çiğnemediğini söyler (40.2). Yine de Lysias, Otuzlar'dan Eratosthenes'i suçladı ve Aiskhines daha sonra Sokrates'in Kritias'ı eğittiği için öldüğünü ileri sürdü (1.173). Araştırmacılar formülün kendisinde de ayrılır: Carawan μὴ μνησικακεῖν ifadesini hukuki taleplerin kesinliği olarak okur, Joyce ise geleneksel af yorumunu savunur.

Sözcüğün kendisi yoktur. Bu yerlerde Ksenophon ve Atina Devleti ἀμνηστία değil, μνησικακεῖν kullanır. LSJ, ἀμνηστία sözcüğünü af anlamında ilk kez MÖ 2. yüzyıldan bir Milet yazıtında kaydeder. MÖ 44'te Cicero, Atina örneğini hatırlatıp onun Yunanca sözcüğünü kullandığını söyledi (Philippica 1.1).