Alegoria e shpellës e Platonit

Platoni e shkroi Republikën si bisedë. Në librin VII, Sokrati i kërkon Glaukonit, vëllait të vetë Platonit, të përfytyrojë këtë skenë (514a–517a).

• Njerëz jetojnë në një shpellë nëntokësore, një σπήλαιον. Që nga fëmijëria janë të lidhur me zinxhirë në këmbë dhe në qafë, prandaj mund të shohin vetëm përpara.
• Pas tyre, më lart, digjet një zjarr. Mes zjarrit dhe të burgosurve kalon një rrugë me një mur të ulët, si perdja e një teatri kukullash. Andej ecin njerëz që ngrenë sende dhe figura njerëzish e kafshësh.
• Të burgosurit shohin vetëm hijet, σκιαί, në pjesën e shpellës përballë tyre. Kur flet një nga bartësit, jehona duket se vjen nga një hije. Prandaj besojnë se vetëm hijet janë të vërteta.
• Një i burgosur lirohet dhe tërhiqet zvarrë në dritën e ditës. Drita i dhemb në sy. Fillimisht sheh hijet, pastaj pasqyrimet në ujë, pastaj vetë sendet, pastaj qiellin e natës dhe në fund diellin.
• Ai zbret përsëri në vendin e tij të vjetër. Tani nuk sheh në errësirë dhe të tjerët qeshin me të. Ata do ta vrisnin këdo që do të përpiqej t'i lironte.

«Pamje e çuditshme», thotë Glaukoni. «ὁμοίους ἡμῖν», përgjigjet Sokrati: «të ngjashëm me ne» (515a).

«Alegori» është fjala jonë. Sokrati e quan historinë εἰκών, pamje, dhe e shpjegon vetë (517a–c). Burgu i përgjigjet botës që shohim rreth nesh, ndërsa zjarri i tij fuqisë së diellit. Ngjitja është ngritja e shpirtit drejt νοητὸς τόπος, zonës ku arrin vetëm mendimi. Ai shton një rezervë: «θεὸς δέ που οἶδεν», perëndia e di nëse kjo është e vërtetë (517b).

E fundit dhe më e vështira për t'u parë është ἡ τοῦ ἀγαθοῦ ἰδέα, ideja e së Mirës (517b–c). Idetë e Platonit janë realitetet e pandryshueshme pas gjërave që perceptojmë. Pasi shihet, e Mira duhet njohur si shkak i gjithçkaje që është e drejtë dhe e bukur, dhe kush do të veprojë me mençuri, privatisht ose publikisht, duhet ta ketë parë.

Shpella plotëson një seri prej tri pamjesh: Dielli dhe Vija e ndarë vijnë menjëherë para saj në dialog.

Fjalia e parë thotë se pamja ka të bëjë me natyrën tonë «παιδείας τε πέρι καὶ ἀπαιδευσίας», për sa i përket edukimit dhe mungesës së tij (514a). Sokrati nxjerr përfundimin te 518b–d. Disa pretendojnë se e fusin dijen në shpirt, sikur t'u jepnin shikim syve të verbër. Ai përgjigjet se aftësia për të mësuar është tashmë aty. Edukimi është arti i kthimit të shpirtit, περιαγωγή, drejt asaj që është reale.

Pastaj vjen pyetja e vështirë. Ata që arrijnë në majë nuk duan të kthehen, por themeluesit e qytetit ideal nuk duhet t'i lënë të qëndrojnë atje (519c–d). Glaukoni kundërshton se kjo është padrejtësi ndaj tyre. Sokrati përgjigjet se ligji kujdeset për gjithë qytetin, jo për një grup, dhe u thotë: «καταβατέον», duhet të zbrisni, secili me radhë (520c). Atëherë qyteti do të drejtohet nga njerëz të zgjuar, jo nga rivalë që luftojnë për hije, «σκιαμαχούντων».

Studiuesit ende debatojnë pse do të pranonin filozofët: Sokrati thotë vazhdimisht se duhen detyruar të qeverisin, dhe është e diskutueshme nëse i shtyn vetëm drejtësia. Teksti gjithashtu nuk e përmend kurrë vdekjen e vetë Sokratit në vitin 399 p.e.s., por shumë lexues e dëgjojnë te kërcënimi i 517a.

Pjesa më e madhe e skenës mund të tregohet ende me të njëjtat fjalë. Το σπήλαιο του Δυρού është emër zyrtar; në bisedë grekët thonë σπηλιά. Θέατρο σκιών, teatri i hijeve, është emri që grekët i japin Karagjozit (Karagiozis), edhe pse kjo shfaqje nuk ka lidhje historike me pamjen e Platonit. Kukullistët e Platonit, θαυματοποιοί (514b), sot janë iluzionistë. Σκιαμαχία tani është një luftë e kotë kundër një armiku që nuk ekziston.

Το είδωλο është ende pamja në pasqyrë, si εἴδωλα në ujë te 516a, por mund të jetë edhe një idhull pop. Dhe παιδεία është në derën e Υπουργείο Παιδείας, ministrisë së arsimit; «Ψωμί, Παιδεία, Ελευθερία» ishte parulla kryesore e kryengritjes studentore të vitit 1973.