Ekspedita e Sicilisë (415–413 p.e.s.)

Në vitin 415 p.e.s., gjatë paqes së paqëndrueshme të Nikias, të dërguar nga Egesta (Segesta), në Siçilinë perëndimore, i kërkuan Athinës ndihmë kundër selinuntasve. Asambleja votoi gjashtëdhjetë anije nën tre strategë, Alkibiadin, Nikian dhe Lamakun (Tukididi 6.8.2). Qëllimet e shpallura ishin të ndihmohej Egesta dhe të rivendosej Leontini, por Tukididi thotë se motivi më i vërtetë ishte sundimi i gjithë ishullit (6.6.1). Nikia, që e kundërshtonte planin, kërkoi një forcë shumë më të madhe me shpresën se do t'i dekurajonte votuesit. Ndodhi e kundërta: «ἔρως ἐνέπεσε τοῖς πᾶσιν», një pasion i pushtoi të gjithë (6.24.3).

Forca që u nis nga Korkira kishte 134 triera (τριήρεις) dhe 5 100 hoplitë (6.43). Asnjë qytet grek i vetëm, shkruan ai, nuk kishte dërguar deri atëherë një forcë aq të kushtueshme dhe madhështore (6.31.1). Në greqishten klasike στόλος mund të thoshte ekspeditë, por edhe flotë; në greqishten e re στόλος është flota. Para nisjes, hermat e Athinës u gjymtuan brenda një nate (6.27) dhe dyshimet ranë mbi Alkibiadin. I thirrur për gjyq, ai u arratis në Turi (6.61) dhe i këshilloi spartanët të dërgonin një komandant në Sirakuzë (6.91.4).

Sirakuza ishte koloni e Korintit (6.3.2). Në vitin 414 p.e.s. athinasit mbajtën lartësitë e Epipolës dhe ndërtuan mure për ta veçuar qytetin: një πολιορκία, një rrethim. Lamaku u vra në një luftim pranë kënetës (6.101.6), kështu që nga tre komandantët mbeti vetëm Nikia. Muret ishin gati të përfunduara kur mbërriti spartani Gilip, dhe Tukididi thotë se Sirakuza kishte qenë në rrezik të vërtetë (7.2.4). Atëherë Nikia i shkroi Athinës: të tërhiqej ushtria ose të dërgohej një tjetër po aq e madhe, dhe ai të zëvendësohej për shkak të një sëmundjeje të veshkave (7.15.1).

Athina nuk e zëvendësoi. Dërgoi Demostenin dhe Eurimedonin me rreth 73 anije dhe gati 5 000 hoplitë (7.42.1), megjithëse në pranverën e vitit 413 p.e.s. Sparta kishte nisur të fortifikonte Dekelenë në Atikë (7.19.1), gjë që Tukididi e radhit ndër shkaqet kryesore të rrënimit të Athinës (7.27.3). Një sulm natën në Epipolë dështoi (7.43–44) dhe strategët u përgatitën të largoheshin. Atëherë ndodhi eklipsi i hënës. Nikia, që sipas Tukididit u jepej tepër parashikimeve, refuzoi madje ta diskutonte largimin para se të kalonin “tri herë nëntë ditë” (7.50.4). Katalogu i NASA-s për eklipset historike shënon një eklips të plotë hënor më 28 gusht 413 p.e.s. me shënimin “rrethimi i Sirakuzës”. Shumë përshkrime të tjera japin 27 gusht.

Sirakuzanët e mbyllën hyrjen e Portit të Madh me anije të ankoruara (7.59.3). Athinasit u përpoqën të çanin bllokadën dhe e humbën ναυμαχία-n, betejën detare, ndërsa ushtria e tyre shikonte nga bregu (7.70–71). U larguan nga toka, jo më pak se 40 000 vetë sipas shifrës së Tukididit (7.75.5), duke braktisur të sëmurët dhe të plagosurit. Te lumi Asinar burra vdisnin në ujë, duke u përpjekur ende të pinin (7.84). Nikia iu dorëzua Gilipit (7.85.1); ai dhe Demosteni u vranë kundër dëshirës së Gilipit (7.86.2).

Robërit e tjerë u zbritën «ἐς τὰς λιθοτομίας», në gurore (7.86.2); Diodori i quan λατομίαι (13.19.4). Tukididi përshkruan një gropë të mbushur plot, pa çati, ditë përvëluese dhe net të ftohta vjeshte, dhe të vdekur të grumbulluar mes të gjallëve. Secili merrte në ditë një κοτύλη (masë e vogël) ujë dhe dy drithë, për tetë muaj (7.87.1–2). Pas rreth shtatëdhjetë ditësh u shitën të gjithë, përveç athinasve dhe grekëve të Siçilisë e të Italisë (7.87.3). Ai jep të paktën 7 000 robër dhe pranon se një numërim i saktë është i vështirë (7.87.4); Diodori ka 7 000 të kapur dhe 18 000 të vrarë (13.19.2). Plutarku thotë se shumica e athinasve vdiq në gurore dhe tregon, si thashetheme, se disa u shpëtuan duke recituar Euripidin (Nikia 29). Tukididi nuk e përmend guroren me emër: Livius tregon Latomia dei Cappuccini, kurse një faqe arsimore siciliane thjesht guroret e parkut të Neapolisit.

Tukididi e quan këtë ngjarjen më të madhe të luftës, të lavdishme për fitimtarët dhe shkatërruese për të mundurit: «ὀλίγοι ἀπὸ πολλῶν», pak nga shumë u kthyen në shtëpi (7.87.5–6). Në Athinë fillimisht nuk e besuan lajmin, pastaj u sulën kundër oratorëve dhe fallxhorëve që e kishin nxitur ekspeditën, megjithëse vetë e kishin votuar (8.1.1). Nuk kishte mjaftueshëm anije, para dhe ekuipazhe, dhe aleatët e nënshtruar ishin gati të rebeloheshin (8.1.2, 8.2.2). Sparta bëri një traktat me mbretin pers (8.18). Megjithatë Athina vazhdoi të luftonte deri në dorëzimin e vitit 404 p.e.s.

Pse dështoi? Tukididi jep një gjykim në 2.65.11: ekspedita nuk ishte aq një gabim vlerësimi për armikun sa një dështim i atyre që mbetën në shtëpi, grindjet private të të cilëve për udhëheqjen e popullit ia hoqën forcës mbështetjen e duhur. Por rrëfimi i tij thekson edhe vonesën e Nikias (7.42.3) dhe eklipsin (7.50.4), dhe Athina vërtet dërgoi një ushtri të dytë (7.42.1). H. D. Westlake (1958) vëren se formulimi i paqartë i 2.65.11 i ka përçarë studiuesit modernë. Një përgjigje provimi duhet ta citojë pasazhin dhe ta provojë me librat 6 dhe 7, jo ta marrë si të vendosur.