Fjalimi mortor i Perikliut (Tukididi 2.35–46)

Tukididi e paraprin fjalimin me një përshkrim të ceremonisë (2.34). Sipas një zakoni të të parëve, πάτριος νόμος, eshtrat e të rënëve rrinin tri ditë të ekspozuara në një tendë. Pastaj qerret mbanin dhjetë arkivole prej selvie, një për çdo fis, dhe një shtrat bosh, të stolisur, për të zhdukurit. Qytetarët dhe të huajt mund t’i bashkoheshin kortezhit, dhe gratë e familjeve vajtonin te varri. Të vdekurit vendoseshin në varrezat publike, δημόσιον σῆμα, në «periferinë më të bukur të qytetit», jashtë mureve, në rrugën për në Akademi; vetëm burrat e Maratonës ishin varrosur aty ku ranë. Një folës i zgjedhur nga qyteti mbante më pas lavdërimin, ἔπαινος. Për këta të rënë të parë të luftës zgjedhja ra mbi Perikliun, që foli nga një podium i lartë që ta dëgjonte turma.

Fjalët, megjithatë, janë të Tukididit. Në 1.22 ai shpjegon se nuk mund t’i mbante mend fjalimet saktësisht, prandaj e bënte çdo folës të thoshte atë që kërkonte rrethana, duke qëndruar sa më pranë kuptimit të përgjithshëm, ξύμπασα γνώμη, të asaj që u tha vërtet. Sa afër Perikliut qëndron Epitafi është e diskutueshme. Plutarku (Perikliu 8.6) citon një fjalim tjetër mortor të Perikliut pas Luftës së Samosit: zhanri ishte i tij, por jo domosdoshmërisht këto fjalë.

Perikliu fillon (2.35) me vështirësinë për të folur mirë për trimat: ata që i njihnin e gjejnë lavdërimin të dobët, të tjerët dyshojnë nga zilia për ekzagjerim. Pastaj nderon me pak rreshta të parët dhe etërit që fituan perandorinë (2.36) dhe kalon te ajo që e intereson më shumë: mënyra e jetesës dhe forma e qeverisjes që e bënë Athinën të madhe.

• 2.37: qeverisja «quhet δημοκρατία», sepse drejtohet për të shumtët dhe jo për të paktët. Në mosmarrëveshjet private të gjithë janë të barabartë para ligjit; në jetën publike dikush parapëlqehet për meritën e tij dhe varfëria nuk përjashton askënd. Qytetarët u binden zyrtarëve, ligjeve dhe ligjeve të pashkruara, ἄγραφοι νόμοι.
• 2.38: festa dhe flijime gjatë gjithë vitit dhe mallra nga çdo vend.
• 2.39: një qytet i hapur, pa dëbimet spartane të të huajve, dhe guxim që vjen nga karakteri e jo nga stërvitja e ashpër.

Lavdërimi i vetë të rënëve vjen më vonë. Fjalimi është para së gjithash një portret i qytetit për të cilin ata vdiqën.

Kapitulli 40 hapet me fjalinë më të cituar të fjalimit: «φιλοκαλοῦμέν τε γὰρ μετ᾽ εὐτελείας καὶ φιλοσοφοῦμεν ἄνευ μαλακίας», «e duam të bukurën me thjeshtësi dhe diturinë pa butësi të tepërt». Pasuria shërben për vepra, jo për mburrje, dhe turp nuk është të pranosh varfërinë, por të mos bësh asgjë për t’i shpëtuar.

Pastaj vjen pohimi i famshëm për jetën publike. Të njëjtët njerëz kujdesen për shtëpinë dhe për qytetin, dhe madje ata të zënë me punën e tyre kuptojnë mjaftueshëm nga politika, «sepse vetëm ne e quajmë atë që nuk merr pjesë në këto jo të qetë, ἀπράγμων, por të padobishëm, ἀχρεῖος». Kujdes me fjalën: teksti grek nuk e quan ἰδιώτης, edhe pse sot kjo thuhet shpesh. Diskutimi, shton Perikliu, nuk është pengesë për veprimin, por përgatitja e tij e domosdoshme.

Në 2.41 ai përmbledh: i gjithë qyteti është «shkolla e Heladës», τῆς Ἑλλάδος παίδευσις. Athina nuk ka nevojë për ndonjë Homer që ta lavdërojë, sepse ka lënë kudo monumente të përhershme, μνημεῖα, të së keqes dhe të së mirës. Lexuesi duhet të kujtojë se ky është një fjalim lufte: i njëjti kapitull mburret se nënshtetasit nuk mund të ankohen se i sundojnë të padenjë.

Vetëm tani Perikliu lavdëron të rënët (2.42–43). Ἀρετή-ja e tyre në betejë fshiu çdo faj privat, sepse i sollën bashkësisë më shumë dobi sesa dëm i kishin bërë si individë. Ai u kërkon të gjallëve ta shohin çdo ditë fuqinë e qytetit dhe të bëhen dashnorët e tij, ἐρασταί. Liria, ἐλευθερία, është kusht i lumturisë, dhe guximi kusht i lirisë.

Ngushëllimi që vijon (2.44–46) është çuditërisht i ftohtë. Prindërit që janë ende të rinj duhet të bëjnë fëmijë të tjerë; pleqtë t’i llogaritin vitet e tyre të mira si fitim. Bijtë dhe vëllezërit vështirë se do të gjykohen të barabartë me të rënët, sepse të gjallët ngjallin zili. Vejushave Perikliu u kushton vetëm një fjali (2.45): lavdia e tyre më e madhe është që burrat të flasin për to sa më pak, me lavdërim ose me qortim. Lexuesit modernë e citojnë shpesh këtë fjali për të treguar se kush mbetej jashtë «shkollës së Heladës». Qyteti, përfundon ai, do t’i rritë jetimët me shpenzime publike deri në moshën madhore.

Tukididi e vendos pastaj murtajën menjëherë pas fjalimit: «i tillë ishte varrimi» i atij dimri, dhe pak ditë pas pushtimit spartan në verën e vitit 430 p.e.s. shpërtheu sëmundja (2.47). Vetë Perikliu vdiq në vitin 429 p.e.s. Kontrasti midis qytetit ideal dhe vuajtjeve të tij është pjesë e planit të historianit.